Макс Шчур

Завяршыць гештальт

падарожны псэўдараман з фатаздымкамі

Усе правы абаронены. Ніякая частка гэтага выдання не падлягае адлюстраванню, капіяванню, захаванню ў базах дадзеных альбо пошукавых сістэмах, распаўсюджванню любымі магчымымі сродкамі і спосабамі без папярэдняга пісьмовага дазволу праваўладальніка.

Рэдактар: Сяргей Прылуцкі

Дызайн вокладкі: Макс Шчур

Вёрстка: Выдавецтва «Крок»

Шчур, М.

Завяршыць гештальт: падарожны псэўдараман з фатаздымкамі / Макс Шчур. — Тэрнопаль, Украіна: Выдавецтва «Крок», 2015. — 310 с.

ISBN 978-617-692-306-0.

«Завяршыць гештальт» — дзённік падарожжа «чалавека з фотаапаратам» у прасторы і часе, з Чэхіі ва ўлюбёную краіну ягонай маладосці Галандыю. Па дарозе герой-апавядальнік сустракае людзей з розных краін Еўропы і свету, абмяркоўвае з імі надзённыя пытанні эстэтыкі, эротыкі і геапалітыкі і напружана чакае, калі з ім нарэшце здарыцца нешта, што апраўдае ягонае рашэнне выехаць за мяжу — як цяпер, так і дваццаць гадоў таму з Беларусі. Ён перакананы, што галоўная сустрэча ягонага жыцця чакае яго ў Амстэрдаме.

© Макс Шчур, 2015

© Афармленне. Выдавецтва «Крок», 2015

© Распаўсюджванне. ТАА «Электронная кнігарня», 2016

Завяршыць гештальт

Падарожны псэўдараман з фатаздымкамі

1.

Чорнае «бэ-эм-вэ» чакае нас каля гандлёвага цэнтру на праскім Сьміхаве, я прыходжу першы, як самы нецярплівы, набліжаюся да маладога хлопца ў курортнай уніформе й цёмных акулярах (якіх ён, паспрачаюся, не здымае ня толькі ўлетку) — той стаіць, абапершыся задам на капот, раз-пораз пазіраючы на гадзіньнік. Павітаўшыся, задаю галоўнае пытаньне:

— Балбатранс?

Адказ на пароль — кароткі абыякавы ківок, таксама нібы дамоўлены. Хлопец яўна не ў захапленьні, што яму давядзецца правесьці дзьве гадзіны ў машыне з чалавекам майго выгляду й акцэнту. Адзіны плюс, які ён бачыць ува мне — мінімальная колькасьць багажу, што складаецца з аднаго заплечніку.

Ад спробы завесьці нязмушаную гутарку пра ня самую цёплую раніцу мяне ратуе падыход яшчэ дваіх балбатрансераў — хлапца гіпстэрскага выгляду й ягонай дзяўчыны. То бок я між спадарожнікамі — мала таго, што адзіны нячэх, дык яшчэ й найстарэйшы. А вось у пары няма ніякіх комплексаў што да выгляду, як кіроўцавага, так уласнага, і да паслугаў Балбатрансу яны яўна зьвярнуліся ўжо дзеля самой назвы. Пасьля кароткага руканьня закідваем заплечнікі ў багажнік, «бэ-эм-вэ» стартуе, урываючыся куляю самагубцы ў прагную пашчу Плзэньскай. Паедзем хутка.

Мне, як чалавеку бяз пары, дасталося пярэдняе сядзеньне побач з кіроўцам, месца «сьмяротніка» — лічыцца, што менавіта на ім, гэткім спалучэньні электрычнага крэсла й дэтэктара хлусьні, чалавек павінен хоцькі-няхоцькі разгаворвацца, адкрываючы ў сабе задаткі Шахэрэзады, абы толькі ня даць кіроўцу заснуць за рулём. Я перакананы, што ад маіх аповедаў, наадварот, любы кіроўца ўпаў бы ня тое што ў сьпячку, а адразу ў кому, таму лепей спрабую ўпасьці ў сьпячку сам — я і насамрэч сёньня зусім ня выспаўся на канапе ў сябра. Аднак заснуць мне праз тыповы падарожніцкі мандраж не ўдаецца, таму я выдатна чую дыялёг, які адбываецца паміж кіроўцам і гіпстэрам (дзяўчына толькі раз-пораз хіхікае або ўстаўляе ў яго двухсэнсоўныя фразы).

Кіроўца — прадпрымальнік у нейкай неакрэсьленай сфэры бізнэсу (ну, гэтага ён мог і не казаць, пры ягоным выглядзе нічым іншым ён займацца й ня можа), часта ганяе ў Нямеччыну па працы; каб крыху ашчадзіць на бэнзіне (прадпрымальнік? ну так, чэскі) зарэгістраваўся на сайце Балбатрансу, яму ня ў лом падкінуць каго-заўгодна да Нюрнбэргу, Рэгенсбургу ці Дрэздэну, людзям трэба дапамагаць, часьцяком з гэтых паездак нараджаюцца карысныя сувязі, выплываюць карысныя зьвесткі, усё гэта, што ні кажы, жыцьцёвы досьвед, знаёміцца зь людзьмі ўжывую цікавей, чым на ЗнаёмстваЎжывую.ком і г. д. У сваю чаргу, маладая пара (ён праграміст — а хто б сумняваўся; яна — пэдагог па адукацыі, часова бяз працы) даведалася пра Балбатранс акурат праз ЗнаёмстваЎжывую. ком (а не выпадкова, як я), ідэя ім спадабалася, перадусім — утрая таньней за аўтобус, ня кажучы пра цягнік, дагэтуль яны падарожнічалі збольшага стопам, ужо пасьпелі аб’езьдзіць ці ня ўсю Эўропу — Ісьляндыя, Ірляндыя, Шампань або Праванс — але найбольш прыжыліся на другім баку Пірэнэяў, куды цяперака й кіруюцца другі раз запар: завялі там добрых знаёмых, праз адну сяброўку ў Празе, якая прыехала ў Чэхію ратавацца ад беспрацоўя, жыць будуць у ейнай сям’і, гішпанцы як людзі абсалютна шчырыя й шчодрыя, нягледзячы ні на які крызіс, ёсьць што паглядзець, нашыя маладыя нават пачалі вывучаць гішпанскую мову, яшчэ летась запісаліся на курсы ў Празе, цяпер вось урэшце выявіцца, ці не дарма ўбухалі ў гэта грошы, а як вырастуць дзеці — іх пакуль няма, але несумненна будуць, ужо неўзабаве — добра было б на старасьць гадоў пераехаць туды жыць, цёплы клімат карысны для сусчэпаў, хадзіць па гарах з лыжнымі палкамі, купацца ў моры...

Прачухаўся я ад таго, што ў размове настала нечаканая паўза, якой, як выглядала, папярэднічала нейкае пытаньне — тое аказалася адрасаваным мне, бо кіроўца паўтарыў яго пасьля кароткага сьмяшка абаіх гіпстэраў:

— Дык а вы куды едзеце? — вось як, на «вы»: вынік ці то маёй дэманстратыўнай адасобленасьці, ці то непрыналежнасьці да іхнага пакаленьня, ці то неакрэсьленасьці этнічнага паходжаньня. Замест прадугледжанай тут этыкетам прапановы перайсьці на «ты» адказваю:

— У Галяндыю.

2.

Уявіце, што вы пачалі сьцягваць з торэнтаў — ці адкуль вы ўласна тыбзьдзіце кантэнт — які-небудзь даўным-даўно парэкамэндаваны вам кінчык, безь якога вы ўжо надалей ня можаце жыць — ну там, культавую парнушку якую-небудзь, да таго ж у нескарочанай рэжысэрскай вэрсіі — пабачылі з прыкрасьцю, што хуткасьць поўнае гамно й няма рады, ну і забыліся пра яго да часу, а тут вяртаецеся раніцой да кампа й ажно сядаеце на сраку ад зьдзіўленьня, бо пакуль вы спалі, фільм ужо збольшага спампаваўся, мала таго: хуткасьць трафіку зь нічога ніякага падвысілася разоў у сто, і цяпер ваш комп глынае раздачу цэлымі кавалкамі, нібы вашая ўлюбёная парназорка ў тым самым (яшчэ ня бачаным, але ці не па кадры апаведзеным вам сябрамі) фільме, графік паўзе рыўкамі й расьце, як анаконда — то бок канец загрузкі блізкі як ніколі, неўзабаве вы пагледзіцё ўрэшце гэты эпахальны кінамастацкі твор! Вы ўжо паціраеце ад такой удачы рукі й рыхтуеце сурвэткі, як пры бліжэйшым і цьверазейшым поглядзе на манітор аказваецца, што ўвесь гэты час пампавалі не знакамітую парнушку, а нешта зусім іншае, што супадае зь ёю толькі па назьве, які-небудзь снобскі арт-гаўзавы ацтой, каторы ўжо тым ня менш засраў на вашым гард-дыску цэлых тры гігабайты — што вы будзеце рабіць? Дацягняце фільм да канца дзеля чыстай цікаўнасьці (а што, калі гэта ня простае супадзеньне? можа, вашая падсьвядомасьць хоча вам гэтай памылкай паведаміць нешта важнае? можа, гэтая нявінная й зусім не эратычная стужка зьменіць усё вашае жыцьцё?) — ці раззлуяцеся ўканец і выдаліце торэнт нахер перад самым заканчэньнем запампоўкі?

Прыблізна такое ж пытаньне, як вы ў гэтай сытуацыі, задае сабе й любы чалавек, што набліжаецца да саракагадовага ўзросту. Гэта, дарагія юныя чытачы, і называецца нэль мэццо дэль камін, пасярод коміну, або крызісам сярэдняга веку, які бязь лішніх мудрагельстваў ільга апісаць як становішча «ні ўзад, ні ўперад» — узад вам ужо ніхто ня дасьць, а ўперад вам самім неяк няма ахвоты, бо калі вы й раней былі сцыклом і трэсьліся як у ліхаманцы за сваё маладое жыцьцейка, баючыся заўчасна здохнуць або стаць бацькам, што тое самае, то цяпер вы сцыкло яшчэ большае й баіцеся ня толькі памерці, а нават жыць, прычым настолькі, што наадварот шкадуеце: чаму ж не ахвяравалі былі сабой у поўным росквіце сілаў дзеля якой-небудзь высакароднай мэты (самай высакароднай зь якіх, несумненна, ёсьць працяг васкага роду)? Цяпер ужо рабіць гэта позна, страшна і галоўнае — камічна, ніхто вас з гэтай нагоды не пашкадуе, бо вы і так увасабляеце адпрацаваны біялягічны матэрыял, зь якім ільга рабіць што заўгодна, вам самому ў тым ліку, толк ад яго будзе адзін. Таму замест таго, каб ваяваць з уласнымі дзецьмі, што ўжо дасягнулі пераходнага ўзросту, і жонкай, што ўжо дасягнула разуменьня неабходнасьці жыць з вамі паасобку, вы і задаяцеся падобнымі ідыёцкімі пытаньнямі, абсалютна неістотнымі з гледзішча людзкой грамады як цалку. Разуменьне гэтай неістотнасьці яшчэ больш вас запалохвае і ўганяе ў зацяглую дэпрэсію, сродкаў ад якой існуе ня так і шмат; да самых папулярных зь іх належаць алькагалізм, блядзтва, спорт, самагубства і праца.

Выпрабаваўшы іх па чарзе ў прыведзенай пасьлядоўнасьці (як вы разумееце, беспасьпяхова), я сам канец канцоў запыніўся на апошнім як самым бясьпечным і ўнівэрсальным: з калегамі можна і пабухаць, што таксама ёсьць не абы-якім спортам, з каляжанкамі — калі не паблядаваць, то прынамсі пафліртаваць, а жыцьцё праца скарачае ня горай за самагубства, будучы ўсяго толькі яго адкладзенай формай, таму мець працу ў сярэднім веку — надзвычай важна, і пажадана аддаваць ёй усяго сябе, карыстаючы з таго, што вам ня трэба марнаваць высілкі на сям’ю, як астатнім. З пэўнага часу мая асабістая адданасьць працы (нягледзячы на пэрыядычныя скарачэньні, у тым ліку майго заробку) пачала мацнець літаральна з кожным днём набліжэньня карпаратыву ў гонар маіх саракавінаў (лепшага выразу не прыдумаць, бо кожны юбілей, і гэты асабліва, ёсьць памінкамі па там-прапэрдзю), а рыхтавацца да яго я пачаў, як ужо мне ўласьціва, загадзя, то бок гадоў за пяць да самой даты. Мае мілажальныя калегі, усе як адзін сямейныя, ужо не маглі на гэта глядзець і ўрэшце настукалі на мяне шэфу, які аднаго чароўнага дня выклікаў мяне ў кабінэт, паставіўшы перад мною рубам пытаньне «калі я ў апошні раз быў у адпачынку». Я з гатоўнасьцю адказаў, што летась, езьдзіў быў да сяброў на выходныя ў Градэц Кралавэ, гэтак жа як пазалетась да суайчыньнікаў у Лысу-на-Лабэ, але ён мой пералік перапыніў (хаця той і безь яго ўжо заканчваўся): не, маўляў, у сапраўдным адпачынку, турыстычным, замежным, курортным ці як ён там біямаць завецца.

Цяжка было не зразумець майго шэфа, а прыкінуцца, што яго не разумееш, яшчэ цяжэй: так званы КаКаДу працаўніка, які ня ўмее адпачываць, зьніжаецца прапарцыйна падвышэньню ягонага імпэту. Разумеў я і сваіх калег: на маім фоне яны выглядалі як вечныя гультаі, якімі насамрэч і былі — можа, сваім упартым нежаданьнем езьдзіць у адпачынак я хачу выставіць напаказ, быццам працую больш і лепш за астатніх? Праз гэта яны штогод і задавалі мне пытаньне, як я правёў лета, дзе быў і што бачыў — гэткая сабе дзе-даўшчына. Як што мне ніколі не было чаго ім адказаць, на працы за мною замацавалася рэпутацыя дамасека й ледзь не ідэйнага ворага падарожжаў.

Мушу прызнацца: факт той, што ў параўнаньні зь сярэднестатыстычным бабылём я перасоўваю сваё цела па паверхні плянэты надзвычай рэдка, неахвоча й пераважна на кароткія дыстанцыі. Гэтак, вядома, было не заўжды, усяго апошніх гадоў дзесяць-пятнаццаць. Якіх толькі аргумэнтаў у абарону сваёй трывалай геаграфічнай пазыцыі я ні прыводзіў: і што далёкая вандроўка для мяне — гэта невыносны лягістычны стрэс, і што грошай мне плацяць ня так і шмат, каб дазволіць сабе такую раскошу, і што Прагу я люблю больш за ўсякія сафары й сэрфінгі, і што людзі, якія надта часта вандруюць, паступова робяцца імуннымі да новых уражаньняў, а старыя ў іх усё больш блытаюцца між сабою, тым часам як мне ўспаміны пра мае юнацкія туляньні даражэйшыя за туляньні самі... (Пра свае сапраўдныя псыхічныя цяжкасьці я тактоўна маўчаў нават перад сваім псыхіятрам.) Марна: калі спачатку мяне лічылі проста дзіваком, то з часам пачалі лічыць проста ўёбкам. Ну хіба ў нечым яшчэ, апроч падарожжаў, можа наагул палягаць сэнс жыцьця? Пагатоў такога, маўляў, маладога? Якое я марную, седзячы на сваім адным месцы — працоўным? Цяпер, у прысутнасьці шэфа, я сябе ўёбкам і адчуваў: мне зрабілася шчыра сорамна перад ім і калегамі, быццам яны злавілі мяне не на турыстычным, а на сапраўдным цэлібаце (пра які ў маім выпадку таксама, мяркую, здагадваліся), і я ўрачыста паабяцаў шэфу, што неўзабаве пасьля саракагодзьдзя сыду ў доўгі летні адпачынак, які нашая кантора завінавацілася мне за ўвесь час маёй тутэйшай паншчыны.

Як у ваду глядзеў! Так усё і сталася, толькі значна раней: празь які тыдзень пасьля гэтай гутаркі шэф сам адправіў мяне ў адпачынак, прычым яшчэ даўжэйшы — бестэрміновы. Мяне звольнілі, пакінуўшы сам-насам адразу з двума крызісамі: фінансавым і сярэдняга веку. То бок карпаратыву ня будзе. Зэканомілі, падлы. Я быў такі разьюшаны, што ідэя зваліць на нейкі час з Прагі (ды хоць бы з самой Чэхіі!) здалася мне ў новых варунках найлепшым, калі не адзіным, спосабам сабраць у кулак крышынкі раструшчанай самапавагі і ўцячы ад мноства раптоўна ўзьніклых праблем. З гэтым намерам я ўключыў з раніцы свой запылены хатні комп і замест выразу «праца ў Празе» загугліў «вэкэйшнз».

3.

Таксі прывозіць маіх гасьцей проста мне пад вокны, я назіраю за імі з вышыні чацьвёртага паверху са спачуваньнем: двух немаладых людзей з фатаздымку акурат цяпер бязбожна аббірае таксіст і нават не дапаможа ім з валізамі — а тыя відавочна цяжкія. Давядзецца ісьці ўніз. На сьпёку. А мо ня варта? Ці не дастаткова проста бзыкнуць ім кнопкай? Недастаткова: кім яны могуць мяне палічыць? Я ж яшчэ малады, поўны сіл, і ўжо такі непаважлівы да старэйшых. У дадатак, у доме няма ліфта. Халера зь імі: пайду сустрэну, але з пад’езду, у якім смурод сабачых сцакаў выгодна дапаўняецца прыемным халадком, выходзіць ня буду, няма дурных. У самы палудзень. Пунктуальна яны, трэба заўважыць.

Ну вось яна, першая сустрэча па-за віртуальнасьцю. Няёмкая, як усе такія сустрэчы. Больш няёмкімі бываюць толькі першыя хвіліны пасьля сэксу. Параўнаньне зьнешнасьцяў, нагадваньне імёнаў. Бяру найцяжэйшую валізу і амаль бягу зь ёю нагару, абы адкласьці пачатак размовы на пазьней. Спускаюся па яшчэ адну. Чаго яны з сабою панабіралі? Яны што сюды, на стала? Цяжка ўсё-ткі дыхаць з такой вагой (я пра валізы) і такім смуродам. Але падміргваю гасьцям, маўляў, не бяды, хутка выветрыцца (хлусьня). Ўэлкам ту май апартмэнт.

Зь сенцаў ім насустрач адразу кідаецца, непрыемна аблізваючы насы, смурод маіх цыгарэт, паводле трываласьці параўнальны з сабачым на лесьвіцы. Між Сцылай і Харыбдай. Ну, затое ў цэнтры. Абое моршчацца, жонка нешта напаўголаса кажа мужу па-галяндзку (якіх толькі моваў у маёй хаце ні гучала, але галяндзкая ўпершыню) — той толькі моўчкі хавае вочы. Тады яна сама зьвяртаецца да мяне па-ангельску:

— Вы курыце дома?

— Толькі ў адным пакоі, — а гэта ўжо не хлусьня: ён у мяне адзін, затое вялікі.

— Пра курэньне ў вашай абвестцы не напісана, — ушчувае мяне госьця.

— Гэта я наўмысна, — зноў спрабую я пажартаваць. — Іначай да мяне ніхто б не паехаў.

Аднак дама кажа мне без усякіх сьмешак:

— Калі ласка, у нашым доме не курыце. Можаце курыць на дварэ ці ў дворыку, толькі ня дома.

— Што вы, ні ў якім разе. То бок ні ў якім разе дома. Вось тут у мяне купальня з прыбіральняй...

— Разам?

— Тут так паўсюль, што зробіш... Я таксама ня мог прывыкнуць. Але цяпер лічу, што так зручна. Вось у гэтай частцы гасьцёўні — кухня...

— Так, яе мы на фатаздымку бачылі. Яна нас цалкам задавальняе.

— Мяне таксама. Заўважце, як новая! — я ёю наўмысна нячаста карыстаюся...

— У вас няма мыйнай машыны?

— Пральнай? Ёсьць...

— Не, для посуду.

— Ды колькі таго посуду... Ён дарэчы вось тут. Я ем збольшага на канапе, але вы можаце ўжываць пісьмовы стол...

кажа: Мужчына ўрэшце не вытрымлівае і ўподсьмех

— Не пераймайцеся, мы пастараемся больш хадзіць па рэстарацыях. Файная ў вас кватэра, утульная — для двух старых сама тое.

— Ну што вы, старых... — думаю, як яшчэ лепей зрабіць ім камплімэнт, але пастанаўляю, што хопіць і гэтага. — Можа, вам якой гарбаткі ці кавы з дарогі?

— Мне кавы, калі можна, — адказвае жонка.

— А я гарбаты вып’ю, — падтрымлівае прапанову мужчына. Для мяне гэта выдатная нагода заняць рукі й паказаць, якая я ахайная сам-сабе-гаспадыня. Я яшчэ ня ведаю, што мяне чакае наперадзе. Але пакурыць мне карціць ужо зараз.

Сядаем за стол, я раздаю на траіх пітво й пячэньне.

— Як даляцелі? — пачынаю з абавязковага.

— А што тут ляцець, — махае рукой мужчына з гераічнай абыякавасьцю маёра Гагарына. — Вы ж таксама да нас самалётам?

Бяз гэтага пытаньня, вядома, нельга. Адказваю шчыра:

— Я б пайшоў пешкі, але адпачынак кароткі — таму машынай.

Пара насьцярожваецца. Ня можа зразумець, чаму я ўвесь час гэтак дзіўна жартую. Ну сказаў бы, што баюся лётаць самалётам, усе б зразумелі. Але ж пешкі? Хіба гэта сьмешна?

— У вас ёсьць машына?

— Няма. — Вырачаныя вочы. — Я паеду... стопам. Канец, я цалкам сапсаваў сваю рэпутацыю. Чалавек, які езьдзіць стопам у сорак гадоў? Як гэта называецца? Слушна: лузер.

Я спрабую выправіць памылку:

— То бок таксі...

І адразу ж усьведамляю, што гэта гучыць яшчэ больш абсурдна, чым «пешкі» ці «стопам». Асабліва з улікам таго, колькі ім каштаваў прыезд зь лётнішча. Галяндцы настолькі зьбітыя з тропу, што пастанаўляюць прыпісаць хаос у маёй галаве майму няведаньню ангельскай. Урэшце, якая ім розьніца.

— Значыць, вы выяжджаеце сёньня?

— Не, заўтра з раніцы.

Зноў няёмкая паўза. Яны пераглядаюцца, і гэтым разам слова бярэ мужчына, як старэйшы па званьні. Справа сур’ёзная:

— Калі не памыляюся, у нашым кантракце як пачатак абмену пазначаная ўжо заўтрашняя дата...

— Не памыляецеся, усё слушна. Я сёньня пераначую ў сябра.

Сужэнцы ківаюць галовамі з радасным разуменьнем. Спалохаліся ўжо, што давядзецца спаць са мной — яўным псыхапатам — у адной хаце, хай нават у маёй — можна ўявіць сабе, як яны цяпер хвалююцца за сваю! Трэба скарыстаць гэты момант для пералому ў гутарцы. Дастаю свой адзіны й галоўны козыр: ключы ад дому.

— Вось гэты ад ніжніх дзьвярэй, гэты ад кватэры... Гаспадар пра ўсё паінфармаваны й ня мае нічога супраць... Пошту забіраць ня трэба... Дзьверы на вуліцу лепш на ноч замыкаць на ключ, раён ня самы бясьпечны... Дый самі пільнуйцеся, калі будзеце позна вяртацца...

— Можаце не тлумачыць, мы ня першы раз у замежжы, — усьміхаецца мужчына. Я ў гэтым не сумняюся.

— Гэта наш трыццаць першы абмен! — з гонарам дадае жанчына.

— Трыццаць першы?!

— Так, мы карыстаемся Дамбартэрам штогод.

— То бок, вы ўжо трыццаць адзін год разам? — удакладняю я, удаючы жартаўлівы недавер, за якім павінна хавацца захапленьне.

— Сорак, — з сур’ёзным тварам яшчэ болей удакладняе мужчына.

4.

Прызнаюся, што на працягу гадоў я недаацэньваў інтэрнэт як сродак фармаваньня жывой матэрыі ў нешта падобнае да цывілізацыі і бачыў у ім у лепшым выпадку электронны аналяг колішніх дымавых сыгналаў. Паводле маіх уяў, ён нагадваў гэткую вясковую дыскатэку, дзе пад дошкай аб’яў сельсавета зьбіраюцца па вечарах непаўналетнія хуліганы, каб слухануць музло, абмеркаваць настаўніц, памацаць дзевак, скінуцца на траіх, выклікаць адзін аднаго на разы, абасцаць плот ці напісаць на ім слова з трох літараў — праз усё гэта ў клюбе надта тхніць лайк тын сьпірыт. З часам, аднак, дзякуючы інвэстыцыям прыватнага капіталу, вясковы клюб перабудавалі ў абласны палац піянэраў, зь бібліятэкай, музэем, дзіцячым пакоем, кінатэатрам (для дарослых і недарослых), спортзаляй, гурткамі па інтарэсах, тэлефоннай будкай, супэрмаркетам на першым паверсе, казіно, жывым стрыптызам, кабінэтам псыхоляга, службай знаёмстваў, аддзяленьнем ашчаднага банку, біржай працы й цэнных папер, карацей, ледзь не з раддомам, абляпіўшы палац зьсярэдзіны й звонку рэклямнымі плякатамі й зрабіўшы ўсё гэта больш інтэрактыўным за саму рэчаіснасьць. Мацаньню дзевак, лаянцы й арганізацыі каляровых ці там чорна-белых рэвалюцый былі цяпер адведзеныя чыста вымытыя прыбіральні з так званымі мадэратарамі на ўваходзе і выхадзе, непасрэдна каля офісаў інфармацыйных агенцтваў. І тым ня менш пэрыядычныя наведваньні гэтага храму імя чалавечага духу, дзе штодня адбываўся цуд ператварэньня лайна ў віно й назад, так і не зрабілі зь мяне яго заўсёдніка, пагатоў верніка. Магчыма, галоўную ролю тут згуляла адсутнасьць у ім нармальнага піўбару — хаця паступова я навучыўся прыносіць бухло з сабой і выседжваць каля манітору ў тупым безудзельным сузіраньні неўтаймоўнай людзкой актыўнасьці, адчуваючы штосьці паміж агідай, зайздрасьцю й шчырым захапленьнем. Практычную карысьць гэтага спэктаклю я зразумеў толькі тады, калі ў храме мне дапамаглі знайсьці легальную працу, а потым і хату — таму цяпер, страціўшы першую, я спадзяваўся на тое, што змагу зноў адшукаць там чарадзейны сродак ад беспрацоўя й беспэрспэктыўя.

Да знаёмства з Дамбартэрам.ком я не ўяўляў сабе, колькі сілы, фантазіі й волі да самаарганізацыі драмае ў тым, што называецца сярэдняй клясай. У сваёй наіўнасьці я прывык быў лічыць усё сярэдняе пасрэдным, шараговым і шэрым, кажучы па-чэску шэрэдным (нягеглым, брыдкім) — але ж ужо для таго, каб ня ўпасьці ў пралёт сацыяльнай лесьвіцы або папросту дажыць да сярэдняга веку, трэба выявіць немалыя практычныя здольнасьці, нават па-свойму таленты. Уласна, сярэднюю клясу і ўтвараюць збольшага людзі сярэдняга веку, якія ў маладосьці мудра паставілі ўвесь свой час і невялічкі стартавы капітал не на перамогу ці паразу, а на мірную нічыю ў таварыскім матчы між сабою й сьветам, бо зразумелі, што галоўнае тут не перамагчы, а прынамсі не прайграць. Навучыцца такой абачлівасьці й жывучасьці ніколі ня позна — пасьля пэнсіі як знойдзеце.

На першы погляд Дамбартэр.ком — звычайная сацыяльная сетка, дзе людзі табунамі фрэндзяцца й адфрэнджваюцца між сабой праз адсутнасьць іншай забавы, але ўжо на другі разумееш, што ўсіх іх яднае адзін вельмі практычны інтарэс, які ў дадзеным выпадку часткова супадаў з маім: аб’езьдзіць палову сьвету й яшчэ на гэтым зэканоміць, паказаўшы дупу ўсім турыстычным агенцтвам, гатэлям і платным віртуальным пасярэднікам падобных паслуг. Сама прыдумка прывяла мяне ў захапленьне сваёй антыкапіталістычнай скіраванасьцю й немудрагельнасьцю: вы проста выстаўляеце на гэткі дармовы аўкцыён уласную хату і чакаеце, ці не захоча нейкі замежнік пажыць у ёй на той час (тыдзень, два, месяц, паводле працягласьці адпачынку), пакуль вы ў сваю чаргу пажывяце ў ягонай. Вось яна, выгада ўласнага жытла, наяўнасьцю якога так ганарыцца сярэдняя кляса! Гэта ў эканоміцы называецца, здаецца, гранічнай карысьцю: у выпадку хаты яна палягае ў магчымасьці зь яе ўрэшце куды-небудзь зваліць! (Ну і яшчэ спаліць яе з мэтай страхавога падману.) Не, не падумайце, уласнай хаты ў мяне няма, я ўсяго толькі здымаю кватэру — але каму які да гэтага клопат? Толькі майму гаспадару — ну, зь ім мы ўжо неяк дамовімся, ён мужык нармалёвы, раз ужо наагул мяне да сябе пусьціў. Вось калі б я жыў на дармовай службовай кватэры ад канторы, як некаторыя былыя калегі, або ў сацыяльнай маласямейцы, як яшчэ два гады таму, то мне дакладна паказалі б аўкцыён. Адным словам, я адразу ж па-хуткаму прыбраўся, схапіў нядаўна набытую камэру і зладзіў сваёй прасторнай аднапакаёўцы без пакаёўкі фатасэсію, заліў вынікі на Дамбартэр і расьпісаў там усе выгады месца свайго пражываньня й яго ваколіцаў, пасьля чаго стаў чакаць фантану прапановаў па абмене на самы бліжэйшы час — да наступнай працы я цалкам вольны! Пры гэтым, бляха, воляю лёсу жыву ў самой залатой Празе, маці гарадоў, ледзь не ў культурным цэнтры Эўропы! Сардэчна, маўляў, запрашаю!

Мая наіўнасьць ды завышаная самаацэнка і тут мяне не падвялі, падрыхтаваўшы мне чарговы непрыемны сюрпрыз: дні міналі, а ніякага фантану, з россыпу скарбаў якога я мог бы выбраць найбольш адпаведны сабе варыянт, на маім дамбартэраўскім профілі так і ня выбухнула. Заклапочаны, ці ня ўлез я зноў у якую пад’ёбку, наўмысна створаную для такіх як я лахоў, я пачаў сам вывучаць прапановы астатніх і неўзабаве зразумеў прычыну адсутнасьці іхнага імпэту. Прычына была ня ў тым, што мая кватэра паводле ўсясьветных мерак замалая (як я баяўся спачатку), а проста ў тым, што гэта кватэра. Як я мог забыцца, што маю справу не з абы-якой сярэдняй клясай, то бок зь людзьмі па-любому збольшага сямейнымі, а зь сярэдняй клясай эўрапейскай, заходняй і разбэшчанай камфортам, у якой да такой раскошы як сям’я абавязкова прыкладаецца ўласны дом, калі ня два, пажадана з басэйнам і двухпавярховы! Мяняць такую фазэнду ў маляўнічым прыгарадзе на халасьцяцкі бэльэтаж у забруджаным, хай сабе самым гістарычным таўне даўнаў ніхто, вядома, ня будзе.

Закусіўшы вусы, мне давялося, такім чынам, заняцца ўласнымі пошукамі магчымых кандыдатаў на абмен, якія я ад пачатку мусіў абмежаваць на ідэальны вобраз «Самотнага Пэнсіянэра-Рэйнджэра», выжытага дзецьмі з бацькоўскага дому ў паўтарапакаёўку ці нават проста пакой дзе-небудзь на выселках. Такіх на Дамбартэры было небагата, і тым ня менш мне ўдалося адшукаць парачку-другую няўрымсных дзядкоў і бабулек! — толькі для таго, каб пераканацца, што да нас на Ўсход яны неяк ня надта імкнуцца: ці то таму, што за пасьлярэвалюцыйныя гады бальшыня пэнсіянэраў у Празе прынамсі аднойчы ўжо была (і некаторыя зь іх, пабачыўшы яе, на месцы заручыліся з брукам), ці то таму, што Чэхія ня толькі, трасца, ня мае мора, але й замала яшчэ заходняя, каб пэнсіянэры пачувалі сябе тут як дома, і ўжо замала ўсходняя, каб пра яе наведваньне можна было расказаць на тым сьвеце як пра прыгоду. Дый асноўны сэнс Дамбартэра — гэта якраз адсутнасьць усякіх прыгодаў, нечаканасьцяў, кідалаваў, абломаў (ну зусім тое, што мне трэба), пры максымальным захаваньні ўласьцівага сярэдняй клясе хатняга камфорту — то бок магчымасьць зьмяніць усё, не зьмяняючы па сутнасьці нічога. Ужо таму, што гэта гучала як ідэальны рэцэпт на працяг майго (дый, па шчырасьці, любога) жыцьця, я быў гатовы змагацца ў сваіх пошуках да канца.

5.

Нягледзячы на рэзкую перамену свайго жыцьцёвага стылю й на сам ляйтматыў гэтага аповеду, я па-ранейшаму лічу, што другая паводле занудзтва катэгорыя людзей — гэта тыя, хто любіць размаўляць на другую паводле занудзтва тэму, «Падарожжы». (Першае месца ў маім прыватным рэйтынгу занудных тэмаў належыць гутаркам пра мовы, трэцяе — абмеркаваньню галівудзкіх фільмаў.) Іхныя маналёгі складаюцца зь віртуознага жангляваньня замежнай тапанімікай, бухгальтарскага ўліку коштаў, выдаткаў і прыбыткаў, усё гэта разбаўленае ў лепшым выпадку досыць нясьмешнымі анэкдотамі з турыстычнага жыцьця, над якімі яны самі спрабуюць рагатаць да зьнямогі, не раўнаючы благія комікі, што імкнуцца заразіць аўдыторыю ня столькі сваім гумарам, колькі гуморам. Найгоршы варыянт — гэта калі такіх заўзятых занудаў два боты пара, і яны да ўсяго яшчэ й вандруюць дуэтам, страхуючы адзін аднаго як альпіністы; у такім разе іхныя аповеды разьвіваюцца паводле формулы «А памятаеш, як у... мы (набухаліся, заблукалі, сустрэлі, натрапілі, аблажаліся й г. д.)?» «Так, во было сьмеху!» (Гігігі.) Тады (як, напрыклад, цяпер) задняе сядзеньне машыны ператвараецца ў маіх вачах у сямейную канапу пасярод гасьцёўні, не хапае яшчэ толькі альбому з фатаздымкамі. Як жа, памойму, бракуе сёньня людзей кшталту Рэмона Русэля, які ў свой час аб’ехаў цэлы сьвет і не пабачыў у ім папросту ні халеры! — бо не выходзіў з свайго гермэтычнага фургону. Сумняюся, аднак, што мае спадарожнікі ведаюць, хто гэта такі.

Пачуўшы «Галяндыя», хлопец-гіпстэр па-змоўніцку падміргвае мне ў люстэрку задняга бачаньня: малаток, маўляў, усё ясна, яны зь дзяўчынай самі вялікія аматары травы. Ды не аматар я ніякай травы, я нават бухаць год таму кінуў (чакайце! а ці ня ў гэтым сапраўдная прычына таго, што мяне звольнілі? з фармулёўкай «пачаў цурацца вечаровых тым-білдынгаў»?), гэтая іхная трава мяне ўжо аднойчы, фактычна, да эміграцыі давяла — але ж гэтага я ім казаць ня буду, таму толькі крыва ўсьміхаюся ў адказ, робячы выгляд знаўцы з шматгадовым стажам — настолькі шматгадовым, што каб апавесьці пра яго ня хопіць і кругасьветнага плаваньня, то нашто марна словы траціць. Сьціпласьць прафэсіянала. У прынцыпе, яно і праўда: калі я падкурваў сваю першую штакету, іхныя бацькі яшчэ трахаліся з прэзэрватывам, а калі гасіў апошнюю — з прэзэрватывам трахаліся ўжо яны самі. Таму ня ім мяне папракаць, што перапынак між гэтымі штакетамі быў такі доўгі — для мяне ён быў роўны аднаму пералёту шалёнай сьвіньні. Я ж не вінаваты, што першая штакета ўвесь гэты час мяне не адпускала.

Ну, раз я маўчу, то хлопец ужо ніяк ня можа прагапіць моманту самому пачаць гутарку на такую ўдзячную й блізкую яму тэму — ён бы ўсё адно закрануў яе рана ці позна: ах, маўляў, якая цудоўная шмаль у Гішпаніі! Дачакацца ня можам! Дарэчы, нічым ня горшая, чым у Амстэрдаме — дзе яны таксама, натуральна, былі — затое нашмат таньнейшая! Ледзь не задарма! Наагул, у Гішпаніі апроч беспрацоўя ўсё клёва — і вінчык, і хаўчык, і цёпла, і нерухомасьць недарагая, цэлыя вёскі цяпер прадаюцца... А як там з імігрантамі?, нечакана перабівае яго кіроўца, які быў толькі на Маёрцы і ня бачыў ня тое што ніводнага імігранта, але й ніводнага гішпанца. Ды нармальна, уступае ў гутарку дзяўчына, іх там ня столькі, як у той жа Нямеччыне, пра Францыю лепш маўчу. Не, ну там шмат лацінасаў, удакладняе хлапец, але яны нармальныя, іх ад гішпанцаў практычна не адрозьніш. Я пра чорных там, арабаў, настойвае кіроўца, каб не было непаразуменьняў, то бок не пра лацінасаў, гішпанцы для яго самі лацінасы. З гэтымі там поўны парадак, супакойвае яго хлопец, асабліва ня сунуцца. Гішпанцы, маўляў, наагул малайцы: пабудавалі ў сваіх афрыканскіх правінцыях высачэзны мур, такі цяпер у Вугоршчыне таксама будуюць, і дазволу ніякага Брусэлю не пыталіся, ня тое што ў нас...

Ага, вось мы ўрэшце і закранулі самую гарачую чэскую тэму апошніх месяцаў: уцекачы з Поўдня. Як ні парадаксальна, у гэтым пытаньні прасунутыя гіпстэры заадно з рэтраградам-стырнавым (а мо яны, як дасьведчаныя вандроўнікі, толькі прыстасоўваюцца пад кіроўцу, каб той крый бог ня высадзіў іх з машыны? наўрад ці): гнаць іх, маўляў, з нашае Эўропы, і асабліва з Чэхіі, сраным венікам. У найгоршым выпадку хай іх прымаюць тыя, хто бамбардаваў Лівію ці Сірыю, дый па ўсім. Выслухваць гэтыя знаўскія меркаваньні ў мяне няма падстаў, іх і без таго поўныя інтэрнэт-форумы. Таму я карыстаюся выпадкам, каб зноў паспрабаваць прымгнуць — але ж сон мне, прабачце за таўталёгію, удаецца самае большае ўдаваць.

Падумаць толькі, амаль трыццаць гадоў мінула з часоў чэскай «славутай рэвалюцыі», «плюшавай»

(як яе называюць скептыкі) ці «аксамітнай», а людзі ўсё яшчэ ніяк не нахаваюцца свабоды перасоўваньня, перадусім — на Захад (хаця апошнім часам уваходзяць у моду ўсё больш экзатычныя куткі сьвету). Гэтая свабода, дарэчы, ёсьць ледзь не галоўным аргумэнтам у незгасальных (і чым далей, тым болей!) спрэчках наконт таго, ці варта было скідваць камуністычны рэжым: маўляў, пры камуністах мы не маглі падарожнічаць! Гэта факт — затое маглі эміграваць, асабліва пры канцы шасьцідзясятых, калі Захад прыўзьняў жалезную заслону для тых, хто ўцякаў ад савецкіх танкаў. Аднак фішка ў тым, што эмігрант і турыст — ня проста два глыбінна адрозныя, а папросту варожыя людзкія тыпы, і да эміграцыі чэхі, турысты ад прыроды, ставяцца надзвычай адмоўна, амаральнейшага ўчынку ў дачыненьні да бацькаўшчыны й асуджаных на яе супляменьнікаў быць ня можа. Таму ніякіх эмігрантаў яны ня любяць: ні сваіх, ні пагатоў чужых. «Паўсюль добра — дома найлепш», кажа гэты маленькі, горды й ксэнафобны народ. Маўляў, мы да вас ня едзем — дык якой трасцы вы лезеце да нас? Зрабіце так, каб і вам у сябе дома было найлепш. А што ў вас дома няма дома — ну не, такога не бывае. «Кожны будаўнік уласнага шчасьця» — яшчэ адна тутэйшая прымаўка.

У пэўным сэнсе, свабода перасоўваньня (вядома, для нас, а не для іншых, мы ж яе заслужылі, толькі вось невядома, чым) насамрэч ёсьць адзінай свабодай, атрыманай у выніку надыходу дэмакратыі: прастуй куды хочаш, ніхто цябе тут не трымае. Насуперак традыцыйнаму вонкаваму патрыятызму, усё больш і больш чэскай моладзі вымушана карыстаецца гэтай свабодай дзеля паляпшэньня ўласнага жыцьця, праглынуўшы неяк тое страшнае прыніжэньне, якое нясе з сабою статус эмігранта (жабрака на чужым хлебе!) уваччу іхных суграмадзянаў. (Цікава, што ў суседзяў-славакаў няма гэтага комплексу, яны з задавальненьнем перасяляюцца ў Чэхію й дамоў амаль ня езьдзяць, заспакойваючы сябе тым, што могуць зра біць гэта ў любы час.) Што да мяне, то ў даўнюю пару маіх папярэдніх выездаў з Чэхіі ў вялікую Эўропу ніякага Шэнгену яшчэ не было, таму свабода перасоўваньня заўжды была ў маім уцякацкім выпадку досыць умоўнай: з маім сумнеўным выглядам і так званым жэнэўскім псэўдапашпартам мяне штораз падоўгу трымалі (а аднойчы і затрымалі) на мяжы, правяраючы дакумэнты, багаж, аднаго разу нават кішэні, а яшчэ аднаго абнюхвалі мяне сабакам і сьвяцілі ліхтарыкам у дупу ў надзеі адшукаць тую самую траву, якою ад мяне пахла, бо я быў пазычыў у сябра-панка ў дарогу цёплую куртку — пра дэпартацыю зь Нямеччыны за адсутнасьць грошай на квіток да Прагі наагул памаўчу... Можаце ўявіць сабе, як мяне ненавідзелі тагачасныя чэскія спадарожнікі, калі па маёй віне аўтобус ці цягнік мусіў зноў прастойваць на парозе шчасьця, нібы за глыбокім сацыялізмам, пазбаўляючы іх таго цуду, дзеля якога яны ўласна і выехалі: шансу бескантрольна пакінуць сваю любую бацькаўшчыну! Усё гэта, разам з раней згаданымі фактарамі, урэшце і адбіла ў мяне паступова ахвоту да актыўнага турызму. Цяпер гэта наагул, бадай, першы раз, што я перасёк (дзякуй табе, божа!) чэска-нямецкую мяжу бяз пашпартнага кантролю.

Тым часам кіроўца з гіпстэрамі на ўсю машыну спаборнічаюць у радыкальнасьці варыянтаў разьвязаньня іміграцыйнай праблемы: спыніць выдачу візаў, пабудаваць мур, рэпатрыяваць ужо «інтэграваных», выйсьці з Эўразьвязу, абвясьціць іслам па-за законам... (Згода, разам з хрысьціянствам, устаўляю я свае пяць цэнтаў — нібыта жартам.) Тут раптам да іх даходзіць, што я ня сплю і што іхную патрыятычную рыторыку магу, як чужынец, успрыняць на свой конт, таму юны аматар травы пачынае разьвіваць альтэрнатыўную лінію: вядома ж, маўляў, такіх ціхіх, мірных, інтэлігентных і сумленных людзей як я, што настолькі добра валодаюць чэскай, іхныя праекты сацыяльнай інжынэрыі ня тычацца, мы ня супраць іміграцыі ўвогуле, трэба толькі імкнуцца яе рэгуляваць дзеля дабра нацыі... Я паціскаю плячыма — мне насраць на іхныя праекты. Я таксама не заўжды добра валодаў чэскай, а да прымусовай дэпартацыі я гатовы ў любы час дня і году. Для мяне галоўнае, што да Нюрнбэргу ўжо засталося якіх пяцьдзясят кілямэтраў.

6.

— Чакайце, — пярэчу я галяндцам пасьля хуткага падліку, — але ж Дамбартэр.ком ня можа існаваць так доўга! Мне здаецца, што трыццаць адзін год таму інтэрнэт ня быў яшчэ настолькі распаўсюджаны, нават на Захадзе...

— Слушна, — пагаджаецца мужчына, — але я не пра сайт Дамбартэр.ком, а пра сам Дамбартэр.

— Ён існуе яшчэ недзе, апроч сеціва?

— Вядома! Дамбартэр як арганізацыя існуе зь пяцьдзясят трэцяга году!

— Тысяча дзевяцьсот? Нашай эры?

— Так, мы з Марыяй — яго аднагодкі.

А значыць, і аднагодкі маіх бацькоў, думаю я. Уласна, на месцы гэтай пажылой пары маглі б цяпер сядзець мае бацькі, калі б былі не разьвяліся — вось толькі мяняць сваю хату на ранейшую іхную, то бок нашу, хай і ўтрая большую, я ня стаў бы ні ў якім разе. Як і ніхто нармалёвы ў сьвеце. Хто б хацеў цягнуцца ў задрыпаны беларускі абласны цэнтар?

— Во дзе сюрпрыз... — спрабую я ўдаваць зьдзіўленьне. — Не ўяўляю, як Дамбартэр мог дзейнічаць без інтэрнэту...

Тэма гасьцям яўна не абыякавая. Яны з ахвотай апавядаюць мне пра заснавальнікаў Дамбартэра — маладую забясьпечаную амэрыканскую пару, якая, пасьля расчараваньня ў руху сўінгэраў (гэта я, прызнаюся, выгугліў пасьля, але няма гарантыі, што гэта ня плёткі зайздросьнікаў), пачала шукаць магчымасьці ўразнастайніць сваё сэксуальнае жыцьцё не па гатэлях, як дагэтуль, а адразу па чужых дамах, якія ўзрушвалі іх нашмат болей, ужо самой магчымасьцю апынуцца ў ложку, кухні, ваньне, скуры кагосьці іншага, далёкага й амаль незнаёмага, але тым ня менш вельмі жывога й канкрэтнага — і гэта ўсё яшчэ да ўсякіх гіпі, камунаў, рыаліці-шоў і сацыяльных сетак. Пачыналася ўсё з прыватных абвестак у газэтах, часопісах для турыстаў, са звычайных лістоў; літаральна за пару гадоў колькасьць зацікаўленых разраслася настолькі, што недзе ў шасьцідзясятых заснавальнікі пачалі выдаваць штогадовы альманах-каталёг на наступны сэзон, як любая вартая павагі модная фірма, прапаноўваючы абмен ужо ня дАмамі, а дамАмі. Кожная прысланая выдаўцам па пошце абвестка ўключала ў сябе, як і сёньня, адрас, кароткую анатацыю, тэрмін прапанавага бартэру, абавязковы фатаздымак гаспадароў і тэлефонны нумар для далейшых перамоваў. У сямідзясятых, калі пакаленьне гіпі супакоілася й пачало заводзіць сем’і, каталёгі памалу дасягнулі аб’ёму тэлефоннага даведніку, а іхная падшыўка па колькасьці тамоў дагнала «Брытаніку». Ніякіх істотных зьменаў, калі не лічыць каляровых фатаздымкаў, большых тыражоў і лепшай якасьці паперы ў каталёгах, да самага пачатку дзевяностых у руху не адбылося — хіба што амэрыканская пара перастала быць маладой і паступова адышла ад кіраваньня арганізацыяй, але ж амаль адразу ёй на зьмену ўрэшце прыйшоў Яго Вялікасьць Інтэрнэт. Тым ня менш, мае галяндзкія госьці ў васьмідзясятых пасьпелі яшчэ абмяняцца дамамі з самімі легендарнымі заснавальнікамі, якія і апавялі ім асабіста ўсё тое, што я цяпер пачуў сам — ах, якія гэта былі мілыя людзі! А якія актыўныя! Да апошняга апантаныя рухам! Не абы якім, а — Дамбартэрам! І іншымі сваймі дзецьмі! І ўнукамі! Жыцьцярадасныя! Закаханыя адно ў аднаго! Урэшце, гасьцінныя! Падумаць толькі, у іхным доме перабывала столькі людзей з усяго сьвету! Вядома, разьвітага, а ня трэцяга! І які гэта гонар быў для нас, тады яшчэ зусім маладых дамбартэраўцаў-пачаткоўцаў, што менавіта яны былі нашай першай парай! То бок сям’ёй па абмене! Раней мы шмат езьдзілі зь дзецьмі, але цяпер ужо дзеці вырасьлі, то езьдзім пераважна самі, асабліва не выбіраем, куды, бо мы ўжо ці не паўсюль аднойчы былі, але часам прыемна вярнуцца на колішняе месца, хаця вось у Празе мы, як ні дзіўна, упершыню, бо дагэтуль аддавалі перавагу далёкім вандроўкам: Каліфорнія, Аляска, Аўстралія, Новая Зэляндыя, Паўднёвая Афрыка, Індыя, карацей, дзе гавораць па-ангельску. Толькі зь векам пачалі крыху больш спазнаваць Эўропу, пачалі з Лондану, Дубліну, Парыжу, Рыму, працягвалі Мадрыдам, Венай, Флярэнцыяй — на жаль, апошнім часам людзі нашага веку або сем’і зь дзецьмі, асабліва з Эўропы, нешта мала цікавяцца Галяндыяй, а езьдзіць у далёкія краіны нам ужо цяжкавата, дый нават калі нехта цікавіцца, то імкнецца пераважна ў Амстэрдам, шкада, што нашая дзяржава ня робіць у сьвеце адпаведнай рэклямы нашай прыродзе, культуры й рамёствам, а маладых цягне збольшага на адно...

7.

Я ведаў, што абраньне за мэту заходняй краіны, і асабліва Галяндыі — не каб зьезьдзіць разьняволіцца ў былую Югаславію, Польшчу, Прыбалтыку ці Славаччыну, але ж гуляць дык гуляць! — пагражае непазьбежнай растратай усіх маіх прэміяльных за звальненьне, якую я ўсё-ткі хацеў адкласьці на як мага пазьнейшы час, таму ад пачатку пастанавіў эканоміць на ўсім, на чым льга і нельга, і на самой дарозе — у першую чаргу. Практычны розум падказваў мне, што найтаньнейшы спосаб вандровак — аўтастоп, аднак практычны досьвед (як мой, так маіх знаёмых) кідаўся гэтай ідэі пад ногі з імпэтам Тадэвуша Рэйтана. Цяжка было не пагадзіцца: калі вы не анэкдатычная бляндынка, якая ў трыццаць гадоў лічыць сябе безнадзейна старой і брыдкай, а наадварот, анэкдатычны саракагадовы сівабрунэт, які лічыць сябе зноўнароджаным тынэйджэрам, то падабраць вас на шашы могуць хіба такія ж дурні, як вы. Гэта як з грыбамі: ёсьць ладныя баравічкі, а ёсьць спарахнелыя сыраежкі, якіх у самы разгар сэзону знаўцы браць ня будуць нават зь літасьці, на іх у кузаве папросту ўжо месца няма.

Мяркуйце самі: адзін мой добры беларускі знаёмец меў яшчэ са студэнцкіх часоў звычку ганяць штогод аўтастопам праз усю Эўропу ў тую ж самую казачную Гішпанію, зямлю намазанага мёдам гашыша й малака, пэрыядычна спыняючыся па дарозе ў Празе. Гады два таму ён неяк падазрона доўга ў мяне затрымаўся — калі я пачаў яму намякаць, што рыба ўжо сьмярдзіць і бухаць я болей не магу, мой госьць прызнаўся, што ехаць далей у яго нешта няма ніякай асаблівай ахвоты, бо зь векам яму ўсё цяжэй кадрыць кіроўцаў (мэтафарычна кажучы, не падумайце лішняга), пагатоў выслухваць іхныя сто разоў чутыя байкі й апавядаць абрыдлыя ўласныя, што называецца, падтрымліваць размову, тым часам як насамрэч ужо карціць і самому памаўчаць, і таварыша папрасіць заткнуцца. Гэта было для мяне адкрыцьцём: то бок нават самыя экстравэртыўныя тыпы зь векам робяцца інтравэртамі, і на людзкую прысутнасьць у іх узьнікае штосьці накшталт алергіі! — мне асабіста ў такой сытуацыі пагражаў бы самае меншае эпілептычны прыпадак. Знаёмец тады, аддамо яму належнае, пераламіў сябе і ўсё-ткі рушыў далей на захад, але ўжо празь дзень вярнуўся ў пацьверджаньне сваіх словаў назад ледзь не са сьлязьмі ўваччу: не магу, дружа, канец, наезьдзіўся, стары стаў, налівай. Герой аўтастопу ў ім памёр недзе пад Рэгенсбургам. Што ўжо тады казаць пра мяне, які ніколі ня быў героем ні аўтастопу, ні чаго-небудзь іншага? Такія, як выглядала, асуджаныя лёсам вандраваць або на ровары (найчасьцей трэнажорным), або прадугледжаным для іх цывілізацыяй спосабам: аўтобусамі й цягнікамі (ад самалётаў я, як негерой, адмовіўся быў адразу пасьля адзінаццатага верасьня, калі не раней). Але ж на цывілізацыі, вядома, асабліва не зэканоміш, цывілізацыя сама прывыкла эканоміць на вас. То бок хочаш ня хочаш, а выкласьці грошыкі давядзецца — уява, што значна падразала крылы майго ўяўленьня.

Зрэшты, чаму ж, ёсьць яшчэ, кажуць, іншы варыянт: калі вы дастаткова малады й бяз комплексаў, вы можаце абвясьціць на інтэрнэце збор сродкаў сабе на дарогу, узяць заплечнік і пляншэт ды выправіцца самае меншае ў кругасьветнае падарожжа, каб даказаць сабе і астатнім, наколькі вы рэальна круты. Па дарозе, у якасьці падзякі сваім віртуальным спонсарам, вы можаце весьці штосьці накшталт дзёньніку — няважна, дзе: у галаве, сшытку, лепш адразу ў інтэрнэце — нічога такога, што хацелася б утаіць ад астатніх, ні ў вашай галаве, ні ў вашым навакольлі не адбываецца. У дзёньніку вы будзеце пісаць прыблізна пра тое, што ўсё раней прачытанае й бачанае вамі ў сеціве адпавядае рэчаіснасьці — хіба не адкрыцьцё? Не забудзьце, вядома, паказаць сябе сапраўдным патрыётам: гэта значыць, абыходзіцца з абарыгенамі як зь дзікунамі ўжо таму, што яны ніколі ня чулі пра вашую краіну. А вы ж маеце як мінімум адну надзвычайную падставу ёю ганарыцца: гэтая краіна плодзіць такіх герояў як вы! Дасьць бог, вам пашанцуе, і дзікуны не зьядуць вас за гэтае стаўленьне, ані за вашую модную кепку, гіпстэрскі выгляд, гіпэртрафіраваную схільнасьць да сэлфі і бязмэтнае глоўбдрочэрства — усім гэтым, вядома, вы выстаўляеце сябе немалой рызыцы: дзікуны ж, у адрозьненьне ад вас, не правялі некалькі гадоў у падарожжах і праз гэта а прыёры ня могуць раўняцца з вамі (як-ніяк, сучасным Магелянам) у цывілізацыйным узроўні і кругаглядзе, таму асьцярожней зь імі. Галоўнае — не затрымлівайцеся нідзе больш як на пару дзён, іначай вам там божа барані могуць знайсьці якую працу. Аднак памятайце, што вашая праца, ваш фул-тайм-джоб — гэта быць самім сабой, вы ж ня проста так зьехалі, вы шукаеце «сам сябе» — то бок тую мэдыйную зорку ў сабе, у якую ператворыцеся па вяртаньні, ну хай ня ў зорку, а проста ў знакамітасьць, самае меншае — у сымбаль свайго пакаленьня мамчыных сынкоў і дачушак роднай бацькаўшчыны, што гераічна адмаўляюцца ад хатняга камфорту дзеля таго, каб умацаваць камфорт ува ўласных галовах, ад якога не адмовяцца ніколі.

Ані гэты варыянт з кодавай назвай «творчая камандзіроўка» мне не пасаваў: знайсьці ў інтэрнэце спонсараў для мяне яшчэ цяжэй, чым спыніць «запарожац», дый пісаць рэгулярныя справаздачы для фсб, як я называю адну сацыяльную сетку, я ня ўмею. Аднак інтэрнэт нездарма ёсьць штучным мозгам чалавецтва: у асобных ягоных кутках, як я пераканаўся ў выпадку з Дамбартэрам, можна нарвацца на самую нечаканую й часам вельмі карысную інфармацыю. Гэтак, калупаючыся наўдачу курсорам у нейкіх нямецкамоўных сайтах, я і натрапіў на Балбатранс. Пэўны час у мяне сышоў на тое, каб расшыфраваць нямецкія надпісы і ўцяміць, якім чынам дарога ці не праз усю Эўропу на машыне можа наяве, а ня ў сьне каштаваць у два-тры разы таньней, чым дарога на аўтобусе, пра цягнік ня кажучы. Да мяне ніяк не даходзіла, што з гэтага мае кіроўца — аказалася, яму хапае, калі вы заплаціце яму за бэнзін, прычым у складчыну зь іншымі пасажырамі, а рэшту выдаткаў кампэнсуеце сваёй высакароднай ахвотай скласьці яму (і астатнім складнікам) кампанію. Пра такое самарытанства я чытаў апошні раз толькі ў перакладзе Сёмухі. У выніку сапраўды атрымлівалася штосьці сярэдняе між аўтастопам і таксі — з той розьніцай, што маршрут і час адпраўленьня (выгада ў параўнаньні са стопам) загадзя жалезна дамоўленыя, і што каштаваць вам гэта (у параўнаньні з таксі) будзе лічаныя эўра. Дастаткова зарэгістравацца на сайце Балбатранс.ком — і ўэлкам ін клаб. Што я на хвалі сваёй дагэтуль нечуванай, папросту панічнай рашучасьці, большай за ўсякі панічны страх, і зрабіў у той жа вечар.

8.

Яшчэ адна несумненная прыкмета старэньня — гэта калі вы нечакана для сябе пачынаеце шчыра цікавіцца надвор’ем. Лухта, што размовы пра надвор’е вядуцца з чыстай ветлівасьці: уласна, цікавіцца надвор’ем азначае цікавіцца здароўем. Але, так бы мовіць, ня толькі індывідуальным, якое ўсё болей пачынае вас даставаць, а ўсеагульным — здароўем папуляцыі, у крайніх выпадках — усіх сямі ці колькіх там мільярдаў братоў па біялягічным кшталце. То бок размова пра надвор’е ёсьць ускосным сьведчаньнем вашай раптоўнай схільнасьці да гуманізму, які наагул свомы людзям старэйшага веку — тым, хто сыходзіць, з сумам пакідаючы на гэтай плянэце тых самых сем мільярдаў гуманоідаў (ведама ж, не даляраў!), і хто гэтым сямі мільярдам не абыходзіць ніякім бокам. Вось калі б вы, сыходзячы, пакідалі на плянэце сем мільярдаў баксаў, па адным на брата па біялягічным кшталце, то кшталт надзвычай зацікавіўся б фактам вашага сыходу, і перадусім вашай спадчынай (усё той жа матэрыяльнай — а іншай і не бывае). Тады, як у кожнай сумленнай сям’і, было б узьнятае глябальнае пытаньне, каму і колькі з гэтае спадчыны павінна перапасьці. А так ваш запозьнены клопат пра здароўе чалавецтва (калі браць шырэй — самой плянэты) практычна ня мае шансаў на ўзаемнасьць. Тое ж самае з геапалітыкай: і яна ёсьць улюбёным каньком прыстарэлых, бо ім (то бок вам) ужо ня служаць, як раней, уласныя ногі, таму вы на яго й падселі, спадзеючыся, што ён падкіне вас раней за іншых у будучыню, якая ў прынцыпе тычыцца вас асабіста ўсё меней.

У новым (добрых пятнаццаць гадоў як) тысячагодзьдзі адбылося маленькае дзіва, і геапалітычныя праблемы нейкім чынам трапілі ўва ўнісон з кліматычнымі (што ўжо само па сабе можа быць прыкметай блізкай катастрофы): калі раней, у маёй маладосьці, усясьветнае супрацьстаяньне адбывалася яшчэ паводле восі Ўсход-Захад, то ў сучаснасьці геапалітыка вызначаецца перадусім супрацьстаяньнем між Поўначчу й Поўднем. Кажучы дакладней, гэтае супрацьстаяньне ўсяго толькі ўзнавілася, з той розьніцай, што цяпер ня Поўнач задае тон і пытля Поўдню, як цягам папярэдняй тысячы гадоў, а Поўдзень пераходзіць у наступ на Поўнач. Маіх юных спадарожнікаў-балбатрансераў, закаханых у сьпёчную Гішпанію і заклапочаных уцекачамі, відавочна хвалюе ў гэтым наступе акурат палітычна-дэмаграфічны аспэкт, тым часам як мяне ў маім веку ўжо перадусім кліматычны. Штогод я на ўласнае скуры ўсё больш востра адчуваю набліжэньне Вялікага Поўдня ў выглядзе так званага глябальнага пацяпленьня: рэч у тым, што калі вонкавая тэмпэратура выроўніваецца з тэмпэратурай цела, то пачынаеш нібы распускацца ў вакольным асяродзьдзі, як той казаў, зьліваесься з краявідам. Вось жа акурат у гэтым зьліцьці і палягае для многіх сакрэт сапраўднага шчасьця, таму бальшыня эўрапейцаў пасьля пяцідзесяці імкнецца на Поўдзень зь няўтрымнасьцю пералётных птушак. На жаль, на працягу жыцьця я выхаваў у сабе любоў да кантрастаў, і тады як сам зусім ня супраць трымаць ногі ў цяпле, то галаву з мазгамі адначасова пажадаў бы засунуць калі ўжо не ў маразілку, дык прынамсі пад які дожджык ці ветрык. І першае, і другое на Поўдні рэдкасьць, у чым я даўным-даўно пераканаўся яшчэ ў Паўночнай (!) Італіі — пасьля чаго ніжэй за яе геаграфічную шырату ніколі ўжо не апускаўся. Такая пазыцыя ёсьць, безумоўна, выразна эгаістычнай і ў чымсьці нават элітысцкай, але што ўжо зробіш, калі гэтую кліматычную дыету мне дыктуе само маё цела з усімі яго магутнымі інстынктамі, якому я за гады так і не навучыўся загадваць. У якасьці апошняга доваду супраць маіх ідэалістычных памкненьняў яно традыцыйна прыводзіць мне адзін зацёрты, абрыдлы да аскомы, але праз гэта ня менш дзейны валюнтарысцкі аргумэнт: зубны боль. Вядома, я сам міжволі паспрыяў такому становішчу сваім зацята нездаровым ладам жыцьця (анархія матка ладу!) — той жа «лад» у свой час ужо паспрыяў маёй эміграцыі з Усходу на Захад. Ну што тут зробіш, калі сьвет — толькі воля і ўява, і другая ніяк ня можа даць рады першай; у народзе гэта, па-мойму, называецца лёсам.

Праз усё гэта, калі сёлета з надыходам сьпёкі каля шасьцідзесяці мільёнаў мігрантаў па ўсёй плянэце крокам рушылі зь ейных гарачых кропак у напрамку сьветлай будучыні, па традыцыі сымбалізаванай Аўрораю, толькі на гэты раз Барэаліс, і я ўрэшце наважыўся ўкінуць свае тры грошы ў капілку сучаснага перасяленьня народаў, сам зрабіўшыся ўцекачом з Поўдня й ад Поўдня: куды ўсе, туды і я. Калі раней мне давялося прасіць палітычнага прытулку на Захадзе, то цяпер, пры новым глябальным раскладзе, я з задавальненьнем папрасіў бы прытулку ўжо кліматычнага (чаму яго дагэтуль яшчэ не прыдумалі?) у любой паўночнай краіне ля якога-заўгодна халоднага мора. Так і так, маўляў, я ня згодны з прыроднымі ўмовамі ў месцы свайго нараджэньня (ну добра, хай сталага пражываньня), несупынна ад іх пакутую, і наагул, у мяне настае духоўны клімакс, таму прашу даць мне азіл з гуманітарных падстаў. Як гэта «немагчыма»? Выключна — палітычны ці эканамічны? Але ж глябальнае пацяпленьне ёсьць акурат вынікам палітэканамічнай жыцьцядзейнасьці ўсіх сямі (ці мо, пакуль вы чыталі да гэтага месца, ужо васьмі?) мільярдаў маіх суплянэтнікаў, што, падазраю, уступілі супраць мяне ў змову з мэтаю зжыць са сьвету! — спытайцеся хоць бы ў Папы рымскага, ён пацьвердзіць! Я толькі дзіўлюся, што Папа рымскі разам з захадамі супраць глябальнага пацяпленьня прапаноўвае захады менавіта па ахове Жыцьця, такія як забарону абортаў і масавае паленьне прэзэрватываў, замест таго, каб іх лепей прарэклямаваць: сямі мільярдаў жыцьцядзеячаў, зь якіх адно сёмая частка ёсьць ягонымі непасрэднымі падначаленымі, яму яўна малавата. Дзіўна, што ўсе гэтак пераймаюцца капіталістычнай перавытворчасьцю рэчаў і ніхто асабліва ня дбае пра перавытворчасьць людзей, калі ўжыць тэрмін аднаго сучаснага анархісцкага тэарэтыка. Я дык, у адрозьненьне ад Папы, лічу, што парніковы эфэкт зьвязаны з жыцьцядзейнасьцю гэтак жа, як хвароба сэрца з атлусьценьнем ці алькагалізмам, і кожнаму, хто апынаецца ў падобнай небясьпецы (як напрыклад мне), параілі б ад пэўных неўтаймаваных звычак адмовіцца — іначай усякае лекаваньне будзе марнаваньнем часу. Тым часам добры доктар тэалёгіі Айбаліт Францішак Першы, наадварот, заклікае хворае чалавецтва нарошчваць цялесную масу сала далей, толькі крышку пры гэтым заняцца спортам. Вядома ж, Папа хоць і сьвяты, але ня дурань, каб забіраць у чалавецтва яго ўлюбёны наркотык, які выклікае масавыя галюцынацыі неўміручасьці лепей за ягоны опіюм — Размножаньне! Вось што справакавала б сапраўдную рэвалюцыю! А так — калі нават Сам-Пан меў сына... Every sperm is sacred! Дарма што ад гэтага наркотыку псыхіка дый фізуха ў гэтай асобна ўзятай плянэты ўжо ў поўнай дупе — за ахову Працы, за ахову Сям’і! Заняць рукі й прычындаліі! Кожнаму паводле патрэбы! Рай Зямны блізка, як ніколі! Баюся, аднак, што насамрэч як ніколі блізка акурат рай нябесны, або зямное пекла, хто ўжо ў што верыць — але я ж ня Папа, канец канцоў, і пагатоў нават ня тата, каб вы слухалі мае энцыклікі, таму — праехалі.

9.

Адным словам, Дамбартэр — гэта вам не які-небудзь Балбатранс, то бок ня клюб аўтатурыстаў для бедных, куды прымаюць кожнага, а цэлая традыцыя! — што традыцыя: легенда! Адмысловая кругавая парука ў яго асяродзьдзі змушае вас згадаць калі не масонаў, то прынамсі папулярныя цяпер кіно пра вампіраў: у абавязкі старога спрактыкаванага крывапіўцы, які мае досьвед абменаў даўжынёю ў жыцьцё, уваходзіць вэрбоўка новых ахвяраў — дужых, маладых і нявінных (ах, ну вы проста выкапаны я ў юнацтве! І я быў такім жа наіўным! Дакуль мяне добрыя людзі не ўкусілі ў галаву!) — а тыя ў свой час працягнуць супольную справу, выгадуюць наступныя пакаленьні вупараў, перададуць ім усю сваю дамбартэраўскую мудрасьць... Адзін раз джанкі — назаўжды джанкі!

— Дык а чаму ВЫ едзеце менавіта ў Галяндыю? — ледзь ня консульскім тонам пытаецца ўрэшце жанчына, бачачы, што я цягам пераліку маршрутаў іхных вандровак не выяўляю чаканага энтузіязму й моўчкі сёрбаю гарбату — але адразу ж сама разумее, што сказала глупства: дастаткова зірнуць на мяне, каб зразумець, што я еду туды за тым жа, што і ўсе «маладыя», то бок курыць ганджубас і блядаваць. Тым ня менш, мне ветліва пакідаюць магчымасьць адказаць самому. Узважыўшы, колькі дурасьцяў нагаварыў ім ужо праз сваю шчырасьць, я пастанаўляю, што адной дурасьцю болей, адной меней:

— Хачу ажаніцца.

Раптоўна куткі іхных вуснаў ападаюць уніз, як кончыкі вусоў у чальцоў ансамбля «Песьняры»: яны разумеюць, што гэтым разам я не жартую.

10.

Урэшце — Нюрнбэрг, цэнтральны вакзал, перавалачны пункт нумар першы. Пасьля разьліку не без палёгкі разьвітваюся з кіроўцам і запальваю цыгарэту адначасова з тым, як ён націскае на газ. Хлопец зь дзяўчынай ніяк ня могуць нарадавацца знаёмству з новым балбатрансерам з Прагі: пытаюцца, ці добра я ведаю Нюрнбэрг, ці ня зойдзем мы разам пасьнедаць, ці не патрэбны мне адрас іхнага сябра ў Амстэрдаме. Усё адмаўляю, як на сьледзтве, моўчкі кручу галавой, выпускаючы дым. Нюрнбэрг я ведаю на ўзроўні кіно аб працэсе з нацыстамі й опэры Вагнера, якой дагэтуль ня чуў (каб было чым заняцца на пэнсіі), звычкі сьнедаць я пазбавіўся яшчэ ў студэнцкія гады, і наагул, мушу (дзякуй богу) сьпяшацца, каб пасьпець на наступную машыну. Юныя гіпстэры мне, натуральна, ня вераць, лічаць гэта адгаворкай, наўмысна ўдаюць, быццам крыўдуюць — як жа ж людзі, ледзь перасекшы мяжу, раптоўна цэняць любога, хто размаўляе на іхнай мове! А калі б і ня быццам — пляваць. Я ўжо ня ў тым веку, каб зважаць на іхныя крыўды. Шчасьлівай дарогі да Мюнхену — ці праз што вы там едзеце...

І ўсё-ткі я з пэўнай зайздрасьцю гляджу ўсьлед гэтай маладой пары, асабліва хлопцу з акуратна занядбанаю барадою ў стылі царскага генэрала (хаця ён сам лічыць — антычнага волата ці кубінскага партызана), якая робіць зь яго большага мужчыну, чым насамрэч, гэткі ідэальны эрзац уласнага бацькі, бо сапраўдны ў яго тыповы лашара накшталт мяне, толькі пры бабле, але таксама не сячэ ў модных плынях, — зайздрошчу ня толькі таму, што дзеўка ў яго досыць сымпатычная, але й праз тое, што ў дарозе ён, у адрозьненьне ад мяне, у сваёй стыхіі, і зусім не задумваецца аб чымсьці, што не дае мне спакою цяпер, як зрэшты й не давала ў ягоным веку — а раз не задумваецца, то ўжо, бадай, і не задумаецца, пазьней будзе не да таго. Таму жадаць ім шчасьлівай дарогі было з майго боку крыху лішнім: яна ў іх і так шчасьлівая, куды б ні вяла, гэта відаць і сьляпому, і іхнае шчасьце акурат у тым, што кірунак дарогі цалкам ім абыякавы.

Можа, вы заўважалі, што на сьпіне ў «чалавека з пляцаком» (пляцачніка, як яго называюць у нас у Чэхіі), то бок на ягонай майцы ці кашулі, у такой гарачыні ад самога пляцака амаль непазьбежна, бы ў той Кафкавай машыне з калёніі, замест тэксту прысуду ўзьнікае адзіная, хіба толькі не крывёю, а ўласным потам выведзеная лацінская літара Y: выява, што насамрэч утрымлівае найглыбейшую магчымую жыцьцёвую мудрасьць, якая ў перакладзе з ангельскай гучыць: «НАВОШТА?» Калі на сьпіне ў Дона Кіхота было напісана «вар’ят», то на шырокіх сьпінах нашых сучасьнікаў зьмяшчаецца ўжо толькі адна, затое ня менш красамоўная літара — хаця там мог бы стаяць і пытальнік, у лепшым выпадку — нумар гульца ўлюбёнай футбольнай каманды. Літара Y вызначае сёньняшняга турыста-пляцачніка нашмат лепей за ягоны пашпарт, маршрут, сфэру зацікаўленьняў, сэксуальную арыентацыю й г. д. — ёю ўжо ўсё сказана. Гэтае пытаньне без адказу пляцачнік цягае з сабой па сьвеце, цнатліва прыкрыўшы яго сваім пляцаком; ён пазначаны гэтаю літарай, бы крыжам (а ў сярэднявеччы крыж і насамрэч выяўлялі ў такой форме — як ведалі). Хаця ня ўсё й не заўжды, трэба сказаць, так трагічна: час ад часу на сьпінах-плашчаніцах зьяўляюцца і іншыя сымбалі. Напрыклад, смайлік, варыянт той жа дурацкай «лічыны».

Гэта я ўсё да таго, што нелюбімыя маладымі людзьмі ўцекачы з Поўдня маюць прынамсі нейкую, і досыць сур’ёзную, мэту вандроўкі — а вось у іхным уласным гіпстэрскім бадзяньні па Эўропе я штось такой мэты не заўважаю. Таму мне й здаецца, што ўва ўцекачоў з Поўдня ёсьць нейкая, хай ня зорная, будучыня, а ў маіх спадарожных эўратулягаў, нягледзячы на ўсе іхныя бліскучыя задаткі — няма, для іх ёсьць толькі сучаснасьць, якую яны ледзь пасьпяваюць спажываць з максымальнай выгадай для сябе: так ужо з гэтым сьпяшаюцца, што неператраўленая сучаснасьць папросту лезе з усіх іхных адтулінаў адначасова. Але пытаньне густу.

Адшываючы аднаго за адным таксістаў, дакурваю (якое слова!) другую цыгарэту, — і акурат тады, калі замест лёсу маладой пары пачынаю пераймацца пытаньнем, ці дазволена тут уласна курыць, каля самых маіх, можна сказаць, ног, быццам я самае меншае кіназорка (вось яна, выгада Балбатрансу!) рэзка затарможвае не кадылак і не лімузін, а срэбная «шкода супэрб», чый кіроўца тут жа выпускае з начовак акенца шэрую вадкасьць шкла й вынырвае з глыбіняў салёну:

— Сэрвус! На Мангайм? Паехалі!

Амаль бяз словаў падпарадкоўваюся ягонаму загаду, закідваючы свой заплечнік адразу ў салён — прымушаць кіроўцу ўставаць з-за руля й адчыняць багажнік дзеля такой сьмешнай вагі было б непрыстойна. Гэтым разам, выглядае, спадарожнікаў у мяне ня будзе: немцы хаця й прыдумалі Балбатранс, але самі, здаецца, аддаюць перавагу традыцыйным відам транспарту. То бок адмаўчацца мне ўжо ня ўдасца.

11.

І ўсё-ткі сапраўды, зь якой ласкі, калі не лічыць Дамбартэру, я еду менавіта ў Галяндыю? Не, я зусім ня думаю, што кагосьці насамрэч цікавіць адказ на гэтае пытаньне — лічыце, што я проста шпіён, якому ніколі не зашкодзіць лішні раз паўтарыць сваю асабістую «легенду». На жаль, яна досыць доўгая, таму пачаць будзе лепей ужо зараз — аднекуль з дагістарычных часоў, калі мне было ажно на дваццаць гадоў меней, чым сёньня.

Гэтых самых дваццаць гадоў таму над усёй зямной куляй панавала цемра мінулага тысячагодзьдзя, дадаткова азмрочанага бясконцымі войнамі, эпідэміямі, кампутарным і сэксуальным невуцтвам. Інтэрнэтам карысталіся ў асноўным толькі ў Пэнтагоне, мабільнымі тэлефонамі толькі ў кіно, а Мазафакербэрг наагул яшчэ хадзіў у школу. Ніводны дрон не ахоўваў мірны сон нейкіх там няшчасных пяці мільярдаў насельніцтва. Ані Вікіпэдыя, ані Цвынтар да часу не азаралі сваім зіхценьнем людзкія душы. Тыя, хто хацеў даведацца праўды, вымушаныя былі сьляпіць вочы пры начных лямпадах над папяровымі кнігамі, у дадатак псуючы страўнікі неэкалягічнымі бутэрбродамі. Замест таго, каб спакойна зарабляць грошы ў сеціве ці на біржы, людзі мусілі хадзіць на працу. Узяць іпатэку было далёка ня так проста, як пазьней. Ні прагрэсіўны Іран, ні ціхмяная Паўночная Карэя яшчэ ня мелі атамнай зброі.

У Нью-Ёрку стаялі «блізьняты», у Багдадзе сядзеў Садам, у Трыпалі ўзьлягаў Кадафі, а ў Вашынгтоне хлус Клінтан пад працоўным сталом цішком даваў у рот беднай Моніцы. Ісламская дзяржава яшчэ была не абвясьціла заранкі новага сьвету. Крыважэрны Мілошавіч бамбіў Югаславію. Крым пакутаваў пад абцасам украінскага бота, а вызвольныя расейскія войскі сьціпла туліліся на базе ў Севастопалі й толькі пэрыядычна выяжджалі трэніравацца ў Чачню. Малады асілак Пуцін яшчэ толькі станавіўся на ўласныя ногі ў чарзе па ін’екцыю ботакса. Лэдзі Гага яшчэ была ня выдала ніводнага альбому, таму мэляманы былі вымушаныя задавольвацца ўсякімі Бьёркамі й Пі Джэй Гарвэямі. Сам Курт Кабэйн застрэліўся, ня вытрымаўшы ціску той жудаснай эпохі, чым асіраціў заўчасна цэлае пакаленьне — але гэта было, нагадаю, дзесьці ў ЗША.

Што да такой адсталай часткі плянэты як Эўразьвяз, то там наагул панаваў суцэльны кашмар, разлад і карупцыя. Лісабонская хартыя вольнасьцяў не была яшчэ ні напісанай, ні падпісанай, ні ратыфікаванай — ня кажучы пра дамову ТТІР. Атамныя электрастанцыі ўзвышаліся па-над краявідам, як непрыступныя замкі злыдняў-фэадалаў. Эўропа задыхалася ад смогу, тытунёвага й канаплянага дыму. Выкліканыя гэтымі выпарэньнямі галюцынацыі спараджалі ў мазгох эўрапейцаў небясьпечныя ілюзіі пра эканамічную супрацу, бесканфліктнае суіснаваньне, пашырэньне ўласнай дэмакратычнай гегемоніі й лебэнсраўму на ўсход — адначасова зьнішчаючы іхныя шэрыя клеткі разам зь некаторай вельмі цэннай інфармацыяй: гэтак, прыкладам, па ўкурцы яны на нейкі час зусім забыліся пра існаваньне Расеі! У дадатак да ўсяго, з асобных краінаў-нягодніц — такіх, як таталітарная Беларусь — можна было ўварвацца ў Эўропу калі-заўгодна, прычым без усякай турыстычнай візы ці карты паляка. Гэтым карысталіся такія небясьпечныя прайдзісьветы як я, каб зваліць за мяжу й паразітаваць на карку ўсебакова недаразьвітага заходняга грамадзтва, паглыбляючы й бязь мяне ўжо невыносны крызіс.

Дваццаць гадоў таму, калі мне самому было дваццаць, я, ураджэнец палеска-падляскага памежжа, упершыню ехаў на так званы Захад, замест шчыта ўзброены сшыткам, які мне хтосьці незадоўга да таго падараваў — нібы ведаў, што мне патрэбна дзеля падтрыманьня баявога духу, залуналага тады ў аблоках пэрманэнтнай юначай дэпрэсіі. На вокладцы сшытку была выяўленая мапа — ды што мапа, папросту карціна! — Эўропы, якою тая паўстае з вышыні палёту касьмічнага спадарожніка або міжкантынэнтальнай ракеты. Маўляў, не згубіся ў вялікім сьвеце, хлопча! — хаця дарог, межаў і нават гарадоў пазначана не было, спрэс зелень, горы й вада, як у зямным Раі; над мапаю — зорачкі Эўразьвязу й буйнымі літарамі надпіс: «Джэнэрэйшн Юрап». Агулам выява досыць падобная паводле стылю да вядомай застаўкі кінакампаніі «Юнівэрсал Пікчэрз» — як шмат усяго яна штораз абяцае гледачу на самым пачатку фільма! Дык вось, гэтаму клятаму сшытку (што выглядаў рыхтык як невялікага памеру кніга, старонак у трыста), канец канцоў, я і «абавязаны» ня толькі тым, што жыву «на Захадзе», але й тым, што з часам ператварыўся ў графамана. Менавіта ў ім я пачаў занатоўваць усякую лухту: спачатку толькі карысныя факты, адрасы, каардынаты, тэлефоны, асобныя падзеі, даты, гадзіны; пасьля — цытаты, афарызмы, сэнтэнцыі, максімы, а ўрэшце, даруй божа, уласныя думкі, уражаньні і нават — сорамна сказаць — вершы! На іх мяне неяк прабіла адразу ж пасьля вяртаньня зь Юрапу на радзіму. Як толькі сшытак закончыўся (на што мне спатрэбілася каля году — роўна столькі, колькі нашым айчынным спэцслужбам, каб адшукаць яго аўтара), у мяне настаў такі глыбокі душэўны крызіс, што ўратаваць мяне ад яго магла адна эміграцыя — мне карцела зьехаць ужо дзеля таго, каб набыць сабе яшчэ адзін такі самы сшытак, пакуль іх там не перасталі выпускаць (перасталі). Цяпер ужо і ня ведаю, ці не спаліў я яго празь нейкі час па п’яні, ці мо проста выкінуў — у кожным разе, я даўно яго ня бачыў і не шукаў. Калі б цяпер ён трапіўся мне ў рукі, то першае, што я б зрабіў — гэта прыпісаў бы да слова «Джэнэрэйшн» яшчэ «Дэ», зрабіўшы з генэрацыі дэгенэрацыю: атрымалася б кніга, ня горшая за тую папярэднюю, хай сабе з тым жа зьместам. Хіба што нашмат больш праўдзівая.

Як ні сьмешна й ні ганебна прызнавацца ў гэтым у маім веку, на той замацанай мапе-вокладцы загадзя й цалкам зьмяшчалася тэрыторыя, на якой я правёў наступныя (то бок мінулыя) дваццаць гадоў жыцьця. Папярэднія дваццаць гадоў зьмяшчаліся на школьнай мапе эўрапейскай, зноў-такі, часткі былога СССР — але там слова «эўрапейская» было толькі геаграфічным (затое дакладным) поймам. А вось на сшытку слова «Эўропа», ды яшчэ ў суправаджэньні слова «Джэнэрэйшн» з усімі яго канатацыямі, ад джэндэру да генія, азначала для мяне, вядома, нашмат болей: уласна кажучы, азначала ўсё. Я глядзеў у гэты сшытак, выбачайце за безгустоўнасьць, нібыта ў люстэрка сваёй душы — бадай, гэтак жа, як калісьці ў мапу сваёй сьціплай постсавецкай краіны. Эўрапейскі краявід здаваўся мне найпрыгажэйшым за ўсё бачанае мною ў сьвеце, моц мастацтва выцесьніла з майго ўяўленьня рэальнасьць. Каму з нас не карцела трапіць ува ўлюбёную карціну? На той бок люстэрка? (Маладосьці ўласьціва думаць у першую чаргу пра эстэтыку, на этыку маладосьць забівае чэлес.) І хто мог ведаць, што карціна, у якую я так імкнуўся трапіць, ператворыцца для мяне з краявіду ў нацюрморт?

Цяпер ужо можна прызнацца ў тым, што я, зьехаўшы з краіны ў якасьці першай ластаўкі так званай менскай вясны (мастадонты адляцелі крыху раней), учыніў фальстарт і аказаўся, на жаль, ня гонарам і сумленьнем, а сарамаценьнем свайго «пакаленьня Ю», найлепшыя прадстаўнікі якога досыць хутка мяне дагналі й перагналі. Неўзабаве яны ўжо апавядалі мне пра кубінскія басэйны, бразыльскія фавэлы, кітайскія прысмакі, мэксыканскія піраміды, балівійскія наркотыкі, тайляндзкіх шлёндраў, аўстралійскіх кенгуру, усурыйскіх тыграў — адным словам, пра ўсё тое, што для маладзейшых за нас ужо стала знаёмым да болю й ванітаў. Але цымус нават ня ў тым, што ў Юрапе я, так і не знайшоўшы дому, канчаткова стаў даматурам. Мой асабісты сорам перад аднагодкамі палягае перадусім у тым, што за дваццаць гадоў я ня толькі не зрабіў у межах Эўропы ніякіх (ні геаграфічных, ні графаманіякальных) адкрыцьцяў, але й ня здолеў прыдумаць сабе лепшай шпіёнскай легенды, і толькі цяпер пачынаю разумець, якім глупствам было зьвязаць свой лёс з гэтаю настолькі нецікаваю часткай сьвету. Але тут як у шлюбе: для таго, каб яго разарваць, патрэбныя нейкія больш важкія прычыны за простую адсутнасьць першапачатковай закаханасьці — ну там, скажам, прынамсі здрада — і нават у гэтым выпадку ня кожная рагатая дзьвюхногая скаціна рызыкне пайсьці на развод, баючыся непрадказальных, перадусім матэрыяльных наступстваў. І ўсё-ткі менавіта ў сярэднім веку найбольш распадаюцца старыя сем’і й заводзяцца новыя. Лічба сорак, што заўжды палохала мяне як сымбаль вайны і сьмерці, ёсьць папросту, відаць, магутнейшай, чым я думаў.

12.

— Як так, што вы дагэтуль яшчэ не жанаты? — удавана дзівіцца галяндзкая пара, хаця ў душы выдатна разумее, што для такога ўломка як я знайсьці сабе пару ў гэтым сьвеце практычна немагчыма. Вось і абламіцеся: была ў мяне жонка, кажу, прычым нават з вашай славутай Заходняй Эўропы, але своечасова ўцякла, цяпер гадуе дзяцей з новым мужам. У галяндцаў папросту адлягае ад сэрца: яны невыказна радыя за маю былую жонку й ейных дзяцей! Застаецца яшчэ папярэдзіць пра мой прыезд усіх знаёмых і незнаёмых галяндзкіх дзяўчат. Але з выгляду абое мне нібы спачуваюць: што ж, у такім разе, маўляў, ажаніцца — ідэя добрая, хаця двух тыдняў часу на гэта яўна малавата. Шкада, наагул, што вы не зрабілі гэтага раней, перш чым зарэгістраваліся на Дамбартэры: нашым чальцам рэкамэндуецца дзеля большай ступені інтэграванасьці ў праект мець калі не дзяцей, то прынамсі жонку або партнэра, у нас няма дыскрымінацыі (гэта яны намякаюць, што ў Галяндыі мне прасьцей будзе знайсьці сабе мужыка), гэтак вашыя шансы зацікавіць астатніх сваім домам значна ўзрастуць, бо ня хата, вядома, красіць чалавека, а чалавек фарбуе хату — з нашай хатай, аднак, апроч прыборкі нічога рабіць ня трэба, яна ідэальная сама па сабе, галоўнае — па ад’езьдзе пакіньце ўсё такім, якім знойдзеце адразу па прыбыцьці, гэта так званае Залатое

Правіла Дамбартэру. Маўляў, каб і духу вашага — асабліва калі вы курэц — там не было.

Галава сям’і ў часе жончынага маналёгу збольшага маўчыць, усьміхаецца й гуляецца з маімі ключамі — нейкі цік, ці што — і наагул, увасабляе ў гэтай пары добрага сьледчага.

— Дарэчы, наконт ключоў... — насьмельваюся ўставіць я, заварожаны вынаходлівасьцю ягоных пальцаў, але мяне тут жа перабівае гаспадыня:

— Так, наконт ключоў! Ледзь не забылася! Што нам рабіць пасьля ад’езду з вашымі ключамі? Укінуць іх у паштовую скрыню?

— Паштовая скрыня, на жаль, не мая... — чырванеючы ад сораму, прызнаюся я, быццам мяне за штосьці адключылі нават ад гэтай найпрасьцейшай вымогі цывілізацыі.

— Што значыць — ня вашая?

Ну вось, яшчэ адна нетыповая праблема! У гэтых чэхаў усё не як у людзей! Ніякіх правілаў, адны выключэньні!

пошту?

— Што ёю карыстаецца гаспадар кватэры...

— Добра, а на які тады адрас ВЫ атрымліваеце

— Дагэтуль... То бок, на працоўны.

— Ну што ж, калі так, мы па вяртаньні дашлем вам ключы поштаю на працоўны адрас.

— Лепш будзе зрабіць гэта яшчэ тут, перад ад’ездам, — уступае ў гутарку мужчына. — Так таньней выйдзе.

— А можа мы проста перадамо іх камусьці з вашых сяброў? Сваякоў? Знаёмых? — выпытвае галяндка, зноў рытарычна.

— Не-не, лепей ужо поштай...

— Усё-ткі асабісты кантакт нашмат больш надзейны, — зацемлівае галяндзец. — А то памятаеш, Марыя, як было ў восемдзесят трэцім...

13.

Мой новы кіроўца — чыстае ўвасабленьне так званага «пірата аўтабанаў», у дзяцінстве ён, верагодна, марыў быць гоншчыкам і цяпер сваю мару ажыцьцявіў, для яго існуе толькі левая паласа, на якой у Нямеччыне тэарэтычна няма абмежаваньняў хуткасьці — тэарэтычна, бо ці ня кожныя дзесяць кілямэтраў адбываюцца нейкія рамонтныя працы, лепшага часу за лета, восень, зіму або вясну для якіх няма, што выклікае ў гэтага аматара фільмаў пра «Таксі» нямецкамоўныя й англамоўныя выбухі эмоцый, а ў мяне — прынамсі часовую палёгку. Да таго ж, кіроўца яшчэ й сьпяшаецца ў Мангайм у сувязі з сваім бізнэсам, што дадаткова зьмяншае шансы нашага выжываньня — ну, прынамсі, мне ясна, чаму я еду зь ім адзін: працэнт самагубцаў сярод балбатрансераў невялікі. Пры гэтым ён, на злосьць усім вялізным папераджальным білбардам удоўж аўтабана, пазірае на дарогу толькі, так бы мовіць, адным шкельцам сонечных акуляраў, а другое цалкам пазычае для самаразгляду мне, свайму дарагому госьцю, якога гаспадар машыны нібыта павінен яшчэ й забаўляць, а не наадварот, як баяўся я.

У першыя ж хвіліны я даведваюся, што Ахмэд — паходжаньнем з Тунісу, але ўжо гадоў з адзінаццаці жыве ў Нямеччыне, у суме даўжэй чым я ў Чэхіі, за што кожны дзень дзякуе сваім прагрэсіўным бацькам, прадстаўнікам тамтэйшай тэхнічнай інтэлігенцыі, якія своечасова знайшлі тут працу і зьехалі яшчэ да ўсякіх арабскіх вёснаў. Цяпер у яго бізнэс па ўсёй Эўропе, фірма ў Славаччыне, фірма ў Польшчы, пра Нямеччыну ня кажучы, дзяцей няма, бо ажаніцца ён заўжды пасьпее, і ня раз, а па адукацыі ён юрыст. Каб не апавядаць у адказ пра сябе, пытаюся ў яго, ці езьдзіць ён калі-некалі ў Туніс — кажа, цяпер не, але раней езьдзіў, да бабці зь дзедам, файная краіна, дай ёй Алах шчасьця, потым бабцю (дзядуля памёр) бацькі перавезьлі ў Нюрнбэрг, дзе ўсе і жывуць, толькі ён асобна — з Прагі блізка, магу ў любы момант завітаць у госьці і сам зацаніць, што такое сямейны клан па-туніску. Такое адчуваньне, што ён сапраўды ня ведае, як мне аддзячыць за маё таварыства. Прага, дарэчы — клёвы горад, Ахмэд быў у ім сто разоў, дзядзька там вучыўся на інжынэра яшчэ за сацыялізмам, нечувана ўсё зьмянілася пасьля рэвалюцыі, натуральна ў лепшы бок, але ён ужо прывык да Нямеччыны, ні на што ня скардзіцца, тут неяк лацьвей, мову ведае як родную, а чэская — ну нейкая зусім незразумелая й немілагучная, хай я ўжо не крыўдую. У нейкі момант мяне ад сумарнай вэктарнай хуткасьці ягонай язды й артыкуляцыі бярэ паніка: на якую супольную тэму мне як мінімум гадзіну гаварыць з гэтым пасьпяховым і аптымістычным маладым чалавекам, поўнай маёй супрацьлегласьцю?

Нічога лепшага, як працягнуць гутарку з папярэдняй машыны, я не прыдумляю: маўляў, ці шмат ягоных суайчыньнікаў уцякае цяпер у Эўропу ў ліку астатніх? Гэта ж чысты жах, кажу, што робіцца ў той жа Італіі, той жа Грэцыі, людзі гінуць дзясяткамі й сотнямі, Эўропа да іх ставіцца, як тая Швэцыя да гэбраяў у часе другой усясьветнай, і наагул, няма нічога горшага, чым жыць у няпэўнасьці, па сабе ведаю... Паводле раптоўна сур’ёзнага, амаль трагічнага выразу Ахмэдавага твару я разумею, што ў выбары тэмы не памыліўся, чакаю ягонай рэакцыі, але ён неяк вагаецца з адказам, — я ўжо зьбіраюся далей весьці свой гуманітарны рэй, як тут ён выдае нешта ў тым сэнсе, што найлепей, вядома, было б усіх гэтых так званых уцекачоў, асабліва чорных, пастраляць, але паколькі сярод іх ёсьць і тунісійцы, то ладна ўжо, вярнуць на радзіму, у Эўропе, маўляў, і бязь іх цяпер праблем хапае, а яны тут толькі бардак разьвядуць, мы самі ўжо падаткі на сацдзяржаву плаціць закалупаліся, у маладзейшых і так працы няма, а зь імі зусім ня будзе, нават у нас, пазаймаюць нашыя месцы, яны ж зайздросьцяць ня столькі вам, белым шайтанам, колькі ў першую чаргу нам, тутэйшым тунісійцам, — а калі не пазаймаюць, то ўсякія казлы барадатыя пачнуць іх масава вэрбаваць у гэтую сваю калічную ІДЫЛію, як нядаўна самога Ахмэда праз фсб — ну, ён іх вядома паслаў нахуй на чыстай арабскай, але асадачак застаўся, — хачу, карацей, каб мае дзеці жылі ў лібэральнай дэмакратычнай дзяржаве, у якую мае адукаваныя бацькі нездарма ўцяклі ад сваіх неадукаваных суайчыньнікаў, а не ў апгрэйдаванай вэрсіі сярэднявечча, іначай зноў куды-небудзь на старасьць гадоў эміграваць давядзецца, усё такое.

Вось табе й атрымай гашыст гранату! — нямецкі тунісіец Ахмэд нічым не адрозьніваецца ў сваіх поглядах на ўцякацкую праблему ад чэскага кіроўцы й патрыёта Вашка! — у абодвух яны аднолькава радыкальныя, прычым іронія ў тым, што Вашак у ліку астатніх перасяленцаў завочна ненавідзіць і Ахмэда, перадусім за колер ягонай скуры, хаця кажа, што нібыта за рэлігію — а ў сапраўднасьці, сустрэўшыся над куфлем піва ў цемрадзі кавярні для невідушчых (ёсьць такія), яны цудоўна б адзін аднаго зразумелі й выйшлі б на божае сьвятло ўвабдымку, пасьля чаго можаце ўявіць сабе сцэну з кіно, дзе герой з бадуна прачынаецца й бачыць побач у ложку свайго найлепшага сябра. Да таго ж яшчэ калегу па бізнэсе. Называецца, замачылі кантракт.

І што мне на гэта адказаць? Пераконваць тунісійца ў тым, што ягоныя суайчыньнікі ні ў чым ня горшыя за яго, мне неяк няёмка, я ў Тунісе ня быў нават па пуцёўцы, пагатоў яшчэ добра памятаю чырвона-зялёную масу — толькі зь сярпом замест ветаха — сваіх уласных суайчыньнікаў, сустрэць якую ў Эўропе з аркестрам яўна маральна не гатовы. Дый калі ў Тунісе ўсе такія гуманістыя, як Ахмэд — то, можа, ён сапраўды мае рацыю? (Выходзіць нешта падобнае да парадоксу хлуса, не?) На халеру мне асабіста ў Эўропе столькі людзей, якія будуць думаць толькі пра сябе? — іх тут і так хапае, зь мяне пачынаючы... Дзякуй богу, што Ахмэду ёсьць чым заняцца, таму ён у ІДЫЛію не паедзе — а калі б не было?

Але ж згода, ня трэба рабіць з Ахмэда нейкага монстра. Ахмэд — звычайны. Па-свойму нават сапраўды гуманіст у стылі фраера Барталямэ дэ Ляс Касаса, які быў, па сумяшчэньні, першым тэарэтыкам расізму. Наагул, ня варта задаваць звычайным людзям правакацыйных пытаньняў, кшталту пра адмену сьмяротнага пакараньня ці пра ратаваньне жыцьцяў іншых, што ў прынцыпе тое самае — заўжды ёсьць рызыка, што зь іх ад доўгага роздуму ўрэшце вылупяцца надзвычайныя скаты. Паспрабуйма ўсё-ткі глядзець на тое, што яны маюць прынамсі нейкае, нібыта нават уласнае меркаваньне, як на нечуваны гістарычны прагрэс, дасягненьне інфармацыйнага веку й перадусім як на здабытак дэмакратыі — абы толькі гэты здабытак ня стаў апошнім цьвіком у яе труне.

14.

Ня думайце, шаноўныя галяндзкія падданыя, я кіруюся да вас у Галяндыю не таму, што ўчыніў нейкае цяжкое злачынства (маё злачынства палягае акурат у тым, што я не ўчыніў ні халеры), і, па шчырасьці, нават не з-за клімату. Пагатоў не з-за мітычных мігрантаў з Поўдня, якіх у нас у Чэхіі ніхто як сьлед у вочы ня бачыў, бо тут яны бясьпекі чамусьці не шукаюць. Насамрэч мяне, мякка кажучы, задраў смак тутэйшага піва, задралі натоўпы англа-рускамоўных турыстаў, што з горда ўзьнятымі галовамі мінаюць адны адных, нібы ў акупаваным і яшчэ не канчаткова падзеленым пасьляваенным Бэрліне, задрала вечнае й паўсюднае вулічнае брыньканьне нішчымнага джазіку мясцовага разьліву, задралі бухія віртуозы ў начных забягалаўках, задралі тутэйшыя тынэйджэры з айфонамі й без, задралі бягуны на кароткія дыстанцыі й велясыпэдысты на доўгія, задралі танкісты-адзіночкі ў нацысцкіх касках на так званых сэгўэях, задралі экспэты-псэўдаінтэлектуалы з усяго сьвету, задралі студэнты-эразьмісты й асабліва задралі гіпстэры... Але самай першай мяне задрала тутэйшая тэлевізія, якую я ўрэшце адключыў яшчэ год таму, чым практычна адрэзаў сябе шлях да паразуменьня з простым людам, так званай «гайпалой-барбарой». Калі ж я ў дадатак яшчэ перастаў бухаць і хадзіць у бары, то мая ізаляцыя ад грамадзтва й ягоных настрояў стала зусім гермэтычнай. Па-мойму, у навуцы гэта называецца «нутраной эміграцыяй».

Мне спатрэбілася пражыць у Празе амаль дваццаць гадоў, каб урэшце перад ёю капітуляваць і прызнацца сабе, што я так і ня здолеў яе асыміляваць. Адзіным вынікам маіх высілкаў спазнаць яе як мага больш дасканала стала нядаўняя выснова: Прага, зь якою я сяк-так пазнаёміўся за гэты час — зусім ня тая Прага, якую я хацеў спазнаць дваццаць гадоў таму і якой, мажліва, не існуе зусім. А пазнаёміўся я тут, за рэдкімі выключэньнямі, збольшага з такімі самымі, як я: безыменнымі пісьменьнікамі-шарлятанамі, расчараванымі паэтамі, самаўлюбёнымі снобамі, гора-выдаўцамі, музыкамі бяз таленту, маладзёнамі й дзяўчатамі без паняцьця пра рэальнае жыцьцё, як духоўнае, так практычнае, беспрацоўнымі філёзафамі бяз кніг, кіношнікамі-аматарамі, беспрытульнымі ў роспачы, наркаманамі й выпівохамі ў апошняй стадыі... Мае самыя цэнныя праскія прыяцелі — гэта звычайныя эмігранты, збольшага з Лацінскай Амэрыкі, Віетнаму й былой Югаславіі: Чарнагорыі, Македоніі, Славеніі... Значную частку зь іх складаюць букіністы, афіцыянткі, прадавачкі, бармэны й дактары. То бок людзі, зь якімі я сутыкаюся меней-болей мусова, а яны са мною — што называецца, «прафэсійна».

Тое, што я на працягу ўсяго гэтага часу лічыў самаразьвіцьцём і прагрэсам, прывяло ў маім выпадку да стагнацыі, а неўзабаве й дэградацыі — ну проста як з тым фінансавым капіталізмам! Дэградацыя, між іншым, пачынаецца акурат з таго, што пад выглядам інтэграцыі ўлазіш у даўгі перад грамадзтвам, пераяжджаеш з пакойчыку два на два мэтры недзе ў прыгарадзе ўва ўдвая-ўтрая большую кватэру ў цэнтры гораду, увешваеш яе сьцены замест ранейшых плякатаў з рок-героямі арыгінальнымі творамі знаёмых мастакоў, пачынаеш набываць дарагое ўіскі, езьдзіць на таксі, зьбіраць аўтографы ўлюбёных памерлых аўтараў, замест звычайнага нататніку пісаць свае зацемкі адразу ў нэтбук, заводзіш уласнага зубнога і ўласнага псыхіятра (можна некалькіх, не зашкодзіць, па адным на кожную школу псыхалягічнай думкі й дзень тыдня), пачынаеш затарвацца ўсякім гломаздам па інтэрнэце, ходзіш гуляць у тэніс (калі не адразу ў гольф), наведваеш пафасныя вэрнісажы абыякавых табе выстаў і, урэшце, як кульмінацыя свайго неўтаймаванага кансьюмэрызму — мяняеш старыя, зламаныя акуляры 10-гадовай даўніны на новыя, нятанныя й модна-гіпстэрскія (а іншых у асартымэнце ўжо і няма). Зьмена акуляраў у маім веку значыць болей за зьмену пашпарту: гэта зьмена ня толькі й ня столькі ўласнага выгляду, колькі перадусім у літаральным сэнсе — бачаньня. Можа, вы думаеце, што новыя акуляры лепш прыстасаваныя да вашага пагоршанага працай, чытаньнем і юцюбам зроку? — не, насамрэч, гэта вы вымушаныя прыстасавацца, падладзіцца пад іх. Наагул, такія рэзкія жыцьцёвыя перамены лепш зьдзяйсьняць задоўга да крызісу сярэдняга веку, бо ў самы яго разгар нечаканая вастрыня фокусу ў поглядзе на сябе й астатніх можа каштаваць вам вашай крохкай і потна набытай псыхічнай раўнавагі, ажно да поўнай страты арыентацыі ў навакольнай прасторы. Спрабаваць зноўку нарадзіць самога сябе ў сорак — і пазнавата, і вельмі рызыкоўна: могуць памерці і дзіця, і сама парадзіха, пакінуўшы малое сіратой — у найгоршым выпадку абое. Але ж вядома, мацярынскі інстынкт — такая штука...

Калі казаць пра інстынкты, дык той, які валодае мною зараз — кшталту інстынкту слана або кіта, што з надыходам вызначанага часу кіруе паміраць на бясьпечнае ціхае месца, нярэдка нават у месца свайго нараджэньня (ну, ня будзем перабольшваць) — магчыма, патаемна спадзеючыся стаць у наступным жыцьці баабабам, бабуінам ці на крайняк проста бабай. Зрэшты, калі падумаць, Галяндыя і ёсьць месцам майго нараджэньня! — дакладней кажучы, месцам нараджэньня эўрапейца ўва мне. Так ужо сталася, што гэтая краіна (між іншым, краіна Вэрмэера! Рэмбрандта! Сьпінозы! Дэкарта! Комэнскага! Стэлінга! Вармэрдама! ня кажучы пра Ван Гогаў і Мандрыянаў! канец канцоў, сталае месца пражываньня Грынэўэя! — гэтага мала?) была маёй першай любоўю, першай наведанай мною сапраўды замежнай, несавецкай краінай, найстарэйшай «дачкой царквы», як сказаў адзін з папярэдніх Папаў пра Францыю... Цяпер той самы эўрапеец-ува-мне едзе туды аддаваць богу душу. Якому богу? Няважна. Любому. Едзе, так бы мовіць, завяршыць гештальт, як любяць казаць інтэлектуалы з народа, асабліва з нашага. Ну і яшчэ ён туды едзе дзякуючы таму, што ў іншае месца, напрыклад у тую ж улюбёную Францыю або Італію, трапіць у яго ня выйшла.

15.

У восемдзесят трэцім было так: сям’я з Ўэспэды паехала ў Гохдорф, абмяняўшыся папярэдне з партнэрамі ключамі па пошце, аднак дасланыя сям’і ключы да дзьвярэй партнэраў у Гохдорфе не пасавалі — то ж бо партнэры, дужа актыўныя чальцы Дамбартэру, іх паблыталі не з абыякімі, а з ключамі саміх гасьцей, таксама атрыманымі па пошце, на што неспрактыкаваныя госьці ў падарожніцкім запале папросту не зьвярнулі ўвагі й сваіх уласных ключоў не пазналі. Запасных ключоў партнэры, на жаль, нікому з суседзяў не пакінулі, бо жылі ў асобным маёнтку, так бы мовіць на хутары, і суседзяў з навакольля практычна ня ведалі, як што дзякуючы Дамбартэру амаль не бывалі ў сябе дома, таму ключы свае трымалі ў руках досыць рэдка. Апынуўшыся ў безвыходнай сытуацыі перад добра забясьпечанай ад злодзеяў вілай на схіле гары пасярод прыўкраснай швайцарскай прыроды, госьці з Ўэспэды плюнулі й пражылі тыдзень у гатэлі, а па вяртаньні дамоў атрымалі ад партнэраў ліст з падзякай за тое, што яны так узорна клапаціліся пра іхную хату — у якой, насамрэч, не прабылі ні дня.

— Затое пакінулі яе такой, якой знайшлі, — адзначаю я, хаваючы ўсьмешку ў гарбаце. Мае госьці з задавальненьнем ківаюць галовамі: прынамсі, адно правіла я ўжо запамятаў — і адразу Залатое!

Аднак гісторыя на гэтым не закончылася: пасьля вяртаньня дамоў госьці зьдзівіліся, якім тады чынам партнэры з Гохдорфу трапілі да іх без ключоў, пачалі прыглядацца й прыйшлі да высновы, што ані ў іхным доме цягам мінулага тыдня ніхто ня жыў. Роспыты па вакольных гатэлях пацьвердзілі іхнае падазрэньне: спрактыкаваным партнэрам па Дамбартэры было так сорамна за сваю памылку, што яны пастанавілі захаваць факт неадбытага абмену ў сакрэце ня толькі ад неспрактыкаваных гасьцей, але нават ад сябе саміх.

— Пашанцавала ім, што яны не пакінулі ў хаце ката ці сабаку, — азываюся я.

— Абсалютна слушна! — у захапленьні маёй кемлівасьцю пагаджаецца Марыя. — Менавіта дзеля гэтага ў стандартным фармуляры дамбартэраўскага кантракту ёсьць пункт наконт хатняй жывёлы: яе абавязкова трэба браць з сабой!

— Калі толькі гэта не карова, — дадае на ўсякі выпадак Марыін муж, — і калі сталыя гаспадары вашага часовага дому ня супраць.

— А калі супраць? — пытаюся я.

— Тады яе нельга браць з сабой ні ў якім разе! — прасьвятляе мяне Марыя. — Для гэтага ў цывілізаваных краінах сьвету ёсьць адпаведныя службы, прытулкі, а ў бальшыні нармальных людзей яшчэ й сваякі і знаёмыя.

— А калі... — пачынаю я.

— Калі што?

— Ат, нічога.

— Ну што вы ўжо, дагаворвайце! Між намі ня можа быць ніякіх таямніцаў! Вы ня маеце каму аддаць свайго хатняга ўлюбёнца? Гледзячы на вас — напэўна, ката? Каб не аказалася, што ён бадзяецца недзе па двары, а ўвечары прыйдзе мяўкаць да нас, то бок да вас, пад дзьверы... Вы прынамсі набылі яму на два тыдні ежы? Ці нам давядзецца выдаткаваць на яе ўласныя грошы? І хто будзе прыходзіць выносіць за ім фэкаліі? Вы ж курыце дома дзеля таго, каб перабіць іхны смурод? Куды ён наагул у вас ходзіць? Ці можа вы навучылі яго карыстацца ўнітазам разам з вамі? Ды яшчэ й змываць за сабой?

— Няма ў мяне ката, — з шкадаваньнем у голасе кажу я. — Мой адзіны хатні ўлюбёнец — я сам.

16.

Сузіраючы пад тунісійскі гіп-гоп нуднае раздольле палёў Вялікай Нямеччыны, я пачынаю думаць, што не было б вялікай бяды, калі б яго сапраўды засяліла нейкае іншае племя, лішняга месца тут — як на Дзікім Захадзе. А з часам і заселіць — недахопу ў зацікаўленых няма й не было ніколі. Тая ж Расея ніколі не даруе брыдкім англасаксам, што яны не дазволілі ёй акупаваць УСЮ Нямеччыну (калі не наагул увесь былы Райх, ідэальна — у камплекце зь яго хаўрусьнікамі й так званымі нэўтральнымі краінамі), да аснаванья прынізіць ейнага «асабістага» ворага — то бок былога адвечнага сябра, шэр амі, які дазволіў сабе недаравальна й падступна ёй здрадзіць. За дзьвесьце папярэдніх гадоў дынастычна-эканамічнага шлюбу, перарыванага кароткімі сямейнымі скандаламі (хто каго чубіць), нямытая (цытую) расейская красуня ператварылася пад пэдантычным нямецкім уплывам у сьвецкую даму, «Май Фэйр Лэйдзі», а калі з гжэчнага мужа раптоўна вылупіўся бабздыр, псыхапат, забойца й хатні гвалтаўнік, яна тут жа згадала свае сялянскія карані й пачала яго люта пізьдзіць, каб адпомсьціць і забясьпечыць сабе ўдоўскую спадчыну, бо ў сорак пяць, як вядома, баба ягадка апяць — але ж не, прыйшлі тут бляха нейкія дзіўныя пасярэднікі-адвакаты, пачалі бараніць правы здрадніка, дзяліць мужаву (уласна, супольную, як той казаў, кантынэнтальную) маёмасьць у рамках разводна-патсдамскага працэсу... З гэтага гледзішча вайна пакінула ў Расеі гэткі дзіўны прысмак незавершанасьці, які адчуваецца да сёньняшняга дня: яна папросту скончылася зарана, яе гвалтам (то бок мірам — што яшчэ горай) спынілі ў самым смаку, разьнялі байцоў за сэкунду перад накаўтам, хаця яшчэ мільёны а мільёны пралетарыяў (пра гэтых пазьней) былі падрыхтаваныя на ахвяраваньне дзеля нечуванага цывілізацыйнага посьпеху Расеі, які мог бы стаць посьпехам канчатковым і незваротным. А так — праябалі шанс, далі падманам нацягнуць на сябе ўтаймавальную кашулю атамнай зброі. Ну было б тут замест нямецкага рускае поле — затое ня мулялі б вока паўсюдныя электрамлыны, псуючы ўсякую адсутнасьць краявіду, а па-ранейшаму дыміліся б АЭС — і ніякіх праблем з уцекачамі не назіралася б: па-першае, ніхто б сюды болей ня рваўся, а падругое, калі б і рваўся — то дастаткова ўявіць сабе, што было б, калі б заўтра ля берагоў ужо расейскага Крыму зьявілася пасудзіна з Блізкага Ўсходу ці крый бог Эрытрэі: думаю, яе досыць хутка напаткаў бы лёс «Курску» ці малайскага боўінгу, і ніхто б канцоў ані цыцак не знайшоў. Рускі сьвет, як і мір — гэта сьвет і мір для рускіх, а не для сьвету. Хіжынам — хіжае, дварцам — дварэцкія. Як у той прымаўцы: што для немца — гамон і ганебны ўспамін, для расейца — цалкам здаровы лад жыцьця і прадмет нацыянальнага гонару.

Наагул, калі гаворым Нямеччына — заўжды маем на ўвазе Расея. Ажно захапляе, як пільна расейцы ў гісторыі рэалізоўвалі ўсе нямецкія праекты адзін за адным, хіба што з адставаньнем на гадоў семдзесят-восемдзесят (цягам якіх некаторыя з гэтых праектаў пасьпявалі крыху састарэць).

Часам здаецца, што гувэрнантка-Нямеччына вядзе Расею празь цемру гісторыі за руку, як сьляпога. Гэтак, «Камуністычны маніфэст» зьявіўся ў Нямеччыне ў 1848-м — а ўжо ў 1917-м у Расеі пачала па пунктах выконвацца яго праграма. Расейскі 1945-ы — гэта нямецкі 1871-ы, год самасьцьвярджэньня за кошт адвечнага канкурэнта й культурнага гегемона, якім у выпадку Нямеччыны была Францыя; у гэтым годзе пэрыфэрыйная дагэтуль краіна канчаткова ператварылася ў сучасную Імпэрыю. Расейскі 1991-ы — гэта нямецкі 1918-ы, год Вялікай Крыўды й паразы ў вайне (усясьветна-халоднай)... Што настае ў абедзьвюх краінах пасьля — вядома, хіба з той розьніцай, што нацысты з мэтай падрыву заходніх эканомік друкавалі фальшывыя грошы, тады як нашысты ўва ўсю друкуюць расейскія пашпарты: ветлівых людзей павінна быць шмат! — ну і мараць пра бясконцы лебэнсрач у багатай на рэсурсы Арктыдзе, захапляюцца праваслаўнай містыкай, разьвіваюць эўразійскую тэорыю й змагаюцца зь меншасьцямі... То бок нямецкі 1945-ы ў Расеі яшчэ, мажліва, наперадзе — толькі прыйдзе ён, напэўна ж, не з таго боку, адкуль яго чакаюць. Пакуль што расейцы заўзята імкнуцца «ўсяго толькі» адваяваць «свае» Эльзас і Лятарынгію — дзеля дабра саміх расейцаў шчыра жадаю, каб у іх гэтага ня выйшла. Я ў курсе, што любыя гістарычныя аналёгіі («Параўнаў расейскі хуй зь нямецкім пальцам!» — хаця з эканамічнага гледзішча яшчэ невядома, ху із хуй), пагатоў катрэны, у атамны век ні ражна ня вартыя — не разумею толькі, як можна быць так ужо апантанымі арыгінальнасьцю сваёй гісторыі і ўсяго астатняга, што ажно ўпарта адмаўляцца заўважаць усякія, нават больш абгрунтаваныя й відавочныя паралелі, пра нейкія там «урокі» ня кажучы.

Каб не залазіць яшчэ глыбей у гушчар падобных спэкуляцый, нерашуча прапаную Ахмэду спыніцца на адной з аўтазаправак, што стаяць на варце абапал аўтабану ня менш пільна, чым колішнія замкі вакольных фэадалаў-разбойнікаў на варце гандлёвых рачных шляхоў — настаў час разьлічыцца за прывілей на бясплатны праезд наведваньнем платнай прыбіральні «Шэлу», «Аджыпу» або «О-Эм-Фаў», на выбар. Ахмэд, на шчасьце, ня супраць, трэба як аправіцца, так падзаправіцца; пакуль ён займаецца другім, я сьпяшаюся выканаць першае — натрапіўшы на Ахмэда яшчэ і «ў суточках», я мог бы, баюся, выпадкова яго абсікаць.

Такім чынам: паглядзім бліжэй, што новага зьявілася ў Нямеччыне цягам маёй часовай адсутнасьці? Між іншым, ня так і мала! Перадусім: пісуары без вады й запаху! Ну, без вады яны ёсьць і ў нашых вясковых барах, але бяз запаху — такога я яшчэ, сапраўды, ня нюхаў. Што яшчэ: абавязковы ў кожнай прыбіральні аўтамат цяпер прадае ня толькі гандоны, як раней, але й «міні-вібратары» — хаця зь першага разу не зусім ясна, куды й каму іх трэба засоўваць. Ясна толькі, куды й колькі кідаць манэтаў. Акрамя вібратараў, прадаецца нейкае колца для пэнісу, штучная вагіна з чароўнай назваю «Трэвэл Пуссі» (падобна зухаватыя назвы ўмеюць прыдумляць толькі ў Беларусі й толькі для бырла), і ўрэшце, каб не здавалася, што гэтага мала — гігіенічная пракладка для мужчын «Ціна-мэн»! Не, я ўсё разумею, але гэта ўжо... Адным словам, прагрэсу не спыніць. Пасьля такога дзівіцца, што нямецкі ўнітаз сам змывае вашае лайно — досыць наіўна: наадварот, дзіўна тое, што ён яшчэ сам не выцірае за вамі сраку. Што ж, усяму свой час.

Аднак ня ўсім, вядома, падабаецца гэты іхны прагрэс. Напрыклад, нейкі рускі мужык (яго я, відаць, сам наклікаў сваёй думай пра Расею) ну ніяк ня можа зразумець, куды кідаць манэту, як агораць турнікет, як замкнуць ці адамкнуць кабінку зьсярэдзіны, як зрабіць так, каб пацякла вада, дзе ўзяць сурвэтку, як уключаецца фэн для рук — праз што пачаргова лупіць па ўсіх гэтых прыстасаваньнях кулаком, натрэніраваным на тэлевізары, жонцы й субутэльніках. Пры гэтым ён уголас, быццам навокал нікога няма — яны ж па-расейску не разумеюць, знайшліся мне людзі — з кожным ударам усё гучней прыгаворвае: «Разгромить нахуй... Уничтожить...» Трапіў, што называецца, у засаду, і спрабуе адбівацца ад варожай цывілізацыі, як умее. Ажно сам не магу паверыць: дваццаць-трыццаць гадоў ужо прайшло з таго часу, калі шараговы чалавек без ружжа ўпершыню трапіў з саўка ў Эўропу, і ўсё яшчэ ніяк ня можа прывыкнуць да тутэйшых завядзёнак, хітрыкаў і непатрэбных зь ягонага гледзішча штукарстваў, створаных наўмысна для таго, каб яго прынізіць і выставіць тым, кім ён ёсьць насамрэч — даўбаёбам. Што дадаткова пацьвярджае маю тэорыю: трыццаць гадоў — яўна малавата, пачакайма яшчэ сорак-пяцьдзясят. На дадзены момант сэнс існаваньня Расеі па-ранейшаму ў тым, каб мужыку й да яго падобным было камфортна. Як той пісаў, нашая вялікая культура можа выжыць толькі на вялікай тэрыторыі.

Але каб зусім ужо ня крыўдзіць Расею (ай, моська!), трэба зацеміць, што мужык — усё-ткі прадстаўнік кшталту, які вымірае. Тым часам у глыбіні сібірскіх руд набірае ўсё большую вагу новы кшталт даўбаёбаў, поўная мужыковая супрацьлегласьць (умоўна кажучы, калі мужык, як і кожны сапраўдны мужык — пуцініст, то гэтых назавем медзьвядзістамі): людзі, якія дыхаць ня могуць без тэхналёгій! Ні на якім Захадзе я такога не сустракаў, хіба толькі ў дзяцей: у гэтым, па-мойму, ёсьць штосьці глыбока японскае. Быць адлучанымі ад інтэрнэту прынамсі на некалькі хвілін роўнае для медзьвядзістаў імгненнай дэградацыі ў сацыяльным статусе — то бок у статусе на сацыяльных сетках — а таксама азначае быць адлучанымі ад сваёй Вялікай Мядзьведзіцы, дзе жывуць выключна рунэтам і тым, што ў ім адбываецца. Таму адарвацца ад айфона ці смартфона — гэта адарвацца ад грудзей Радзімы-Мацеры, якая несупынна «завёт» і вібруе, апынуцца адным у чужым незычлівым сьвеце, інфармацыйным вакуўме — а такога сабе медзьвядзісты (у кожным зь якіх дрэмле герой-касманаўт, што ў любую сэкунду чакае ўказаньняў зь Вялікай Зямлі) дазволіць ня могуць. Уласна, Расея для іх (як і для асобных беларусаў Беларусь) — ужо цяпер не краіна, а плянэта, тым часам як сама па сабе Зямля — нават не краіна, а так, правінцыйна-патэнцыйная губэрнія.

Так што мне, прызнаюся, у гэтай сытуацыі хутчэй шкада мужыка. Наагул, людзі ў дарозе, і асабліва на запраўках ды месцах для адпачынку, бываюць яшчэ больш тупыя і злыя, чым звычайна (дастаткова паслухаць мяне). Ну сапраўды: усё вакол чужое, незнаёмае, усе вакол заёбаныя яздой, нявыспаныя, падазручыя, усе сьпяшаюцца, шкадуюць грошай, мусяць пільнаваць рэчы, таму й пакрыкваюць адзін на аднаго, глядзяць ваўкамі, штурхаюцца, мацюкаюцца на ўсіх мовах сьвету... Ня толькі рускія ці гарачыя гішпанцы, але нават флегматычныя ангельцы! Зірнуўшы на ўсё гэта, я зусім перастаю разумець той рамантычны піетэт, зь якім бальшыня людзей, збольшага маладых, ставіцца да вандровак. І гэта яшчэ ніхто нас — да часу — не бамбардуе! Толькі млыны напоўніцу варочаюць прапэлерамі, нібы нагадваючы, што штурмавік або дрон можа прыляцець у любы момант і сюды, каб пасьцінаць нам галовы. Калі б нехта зараз неасьцярожна закурыў каля калёнкі з бэнзінам, ілюзія была б поўнай.

З намерам падсілкавацца й пашукаць Ахмэда заходжу ў перакусачны пункт пры бэнзакалёнцы — я ж атрымаў у прыбіральні квіток на зьніжку ў пяцьдзясят цэнтаў, зэканоміць якія ёсьць маім маральным абавязкам. Пакуль я зь нясьпешнасьцю знаўцы ў музэі разглядаю прысмакі за шклом, нейкі стары пузаты дзядзька ў пінжаку й бяз гальштуку, яўна вэтэран іранскай рэвалюцыі (сярод іх гальштукі выйшлі з моды ўжо 40 гадоў таму), размаўляе зь немкай-аднагодкай-прадавачкай, ну нібы з уласнай дачкой ці жонкай — загадным тонам, ніякіх табе біттэ-данке, усе фразы складаюцца з аднаго слова, якія жанчына вымушаная выцягваць іх зь яго па адным: «Чаго вам, пане?» «Бульбы!» «Смажанай ці варанай?» «Фры!»

«Тут ці з сабой?» «Тут!» «Плаціце карткай ці гатоўкай?»

«Гатоўкай!» Трымаецца ён пры гэтым з асанкай цара зьвяроў, яўна пагарджаючы кабетай з прычыны таго, што яна ў свае гады аддае перавагу працы публічнай паслугачкі перад заслужаным адпачынкам хатняй матроны ў гарэме, то бок былой паслугачкі прыватнай. Ад ягоных паводзін у мяне неяк дарэшты зьнікае апэтыт, мне самому робіцца сорамна папіхаць гэтак старэйшую жанчыну — я набываю звычайнай вады (нічога таньнейшага ў іх няма, а ўжо гадоў праз сто ня будзе нічога даражэйшага) і выходжу на двор разьмяць ногі перад дарогай, як тут натрапляю на вэтэранавага адзінаверца а мо й супляменьніка, крыху маладзейшага: той нэрвова топчацца на сьцежцы, раз-пораз пазіраючы й пакрыкваючы ў бок кустоў, нібы там адбываецца штосьці надзвычай важнае, магчыма нават (я спадзяюся) непрыстойнае. Стаіць «на шухеры»? Якое там: гэта ён толькі «пасьвіць» сваю жонку — пэцкаць самому рукі ганебна, таму ён паслаў яе ў кусты вытрусіць ручнік, на якім яны ладзілі пікнік, а сам зводдаль кіруе працэсам і заадно пільнуе, каб на ягонае золатка не паквапіўся які кафір-гвалтаўнік... (Гэта я так рыфмую пад уплывам тунісійскага рэпу.) Па-мойму, дарма ён так пераймаецца: на ягоную шматдзетную даярку ў хустцы ўжо ня кінуўся б нават рыхтык выпушчаны з турмы рэцыдывіст. Дзеля ўсяго сьвятога, не падумайце: я шчыра зайздрошчу мусульманскім жанчынам — напрыклад, таксама хачу насіць гіджаб! Прынамсі, узімку! Уласна, ужо зь першага прагляду савецкага істэрну «Белае сонца пустыні»! Толькі вось не хачу, каб мяне праз гэта зьвязвалі зь нейкай рэлігіяй, а калі б да мяне наблізіўся які прававернік без гіджабу і спытаўся б, дзе мой муж ці якую падобную лухту — я хачу мець поўнае права паслаць яго ў сраку і ня быць пры гэтым закіданым (закіданай) камянямі. Аднак лічыцца, што жанчына ў гіджабе гэтага права ня мае, тады як мужык без гіджабу мае поўнае права «шыхтаваць» яе, як афіцэр шарагоўца. Калі ж яна хоча такое права мець — тады першым чынам нібыта мусіць адкласьці гіджаб на знак сваёй грэшнасьці й непадпарадкаваньня (то бок закіданай камянямі яна будзе па-любому). Анягож! Адмаўляцца ад гіджабу дзеля нейкіх сэксістаў? Выкідаць на шмацьцё палову заробку? Ды не пайшлі б яны, сапраўды, з чыста эканамічных і эстэтычных прычын у сраку!

У машыне асьцярожна дзялюся гэтымі сваймі назіраньнямі з Ахмэдам — але тут ён робіць выгляд, што не разумее гумару. О, так, ён лібэрал і сьніць сны аб Эўразьвязе, у прынцыпе яму нашмат больш падабаюцца дзеўкі ў міні — але на суайчыньніц і аднаверніц ягоны лібэралізм, да жалю, не распаўсюджваецца. Хоць ён і за роўныя правы, і ў першую чаргу на машыну (а не як у Саудаў), але ж залаты генафонд уласнай культуры лепей усё-ткі трымаць пад замком. Што ж, едзем далей.

17.

Адным словам, амаль як у тым анэкдоце: і плянэта ў дупе, і Эўропа гіне, і мне самому апошнім часам неяк нездаровіцца. Ну ладна, плянэта — гэта паўбяды, у Галівудзе ўжо якое-небудзь выйсьце дакладна прыдумаюць — а вось што будзе з Эўропай? Я ж ня проста так цікаўлюся, у гэтым пытаньні для мяне імпліцытна ўтрыманае іншае: што будзе са мной? Не празь пяцьдзясят гадоў, натуральна, на гэты конт я надзіва спакойны — а ўжо празь пяць?

Можна было б і гэтым не пераймацца, але надта ж доўга Эўропа з маляўнічай мапы была часткай маёй уявы пра сябе самога, майго з дазволу мацюкнуцца сэлф-іміджу або сэлфі — каб не сказаць супэр-эга. Нагадаю, дваццаць гадоў таму эстэтычны шантаж і маральны ціск гэтага звыш’яку (ды яшчэ ў хаўрусе з айчыннымі ўнутранымі органамі!) на маю крохкую маладую псыхіку зрабіўся такі невыносны, што я, не пражыўшы ў незалежнай Беларусі й дзесяцігодзьдзя, зь яе зваліў. То бок замест таго, каб чакаць ажыцьцяўленьня лёзунгу «Беларусь у Эўропу», я ажыцьцявіў тады лёзунг нашмат больш сьціплы — «Беларус у Эўропу». Мабыць, нядобра пачуў яго на адным зь мітынгаў. Выпаў гэты няшчасны мяккі знак — нацыянальная трагедыя.

Цяпер ясна, што лёзунг быў няслушны — адразу зь некалькіх бакоў. Па-першае, калі ўжо пра тое, гучаць ён павінен «Беларус у Амэрыку» — ну, традыцыя такая, ня варта яе парушаць, — у найгоршым выпадку ў Аўстралію, Аргентыну ці куды-небудзь на Мадагаскар, хаця сёньня ўжо хапіла б і выспы Сьвятой Алены, калі казаць пра беларускамоўных. Чым далей ад Радзімы, тым лягчэй беларусу яе любіць — ён жа ж у душы сярэднявечны рыцар з «Пагоні», а ў таго да беззаганнае Дамы сэрца пачуцьці выключна плятанічныя. Дый жураўлі на Палесьсе ляцяць не адкуль-небудзь, а з самой Афрыкі.

Па-другое, ужо зыходны лёзунг павернуты дагары нагамі: перш, чым штурхаць Беларусь у нейкую там Эўропу, варта было б спачатку хоць ненадоўга прывесьці гэтую Эўропу ў Беларусь, прынамсі — чыста пазнаёміцца перад шлюбам. Што немагчыма, паводле некаторых, зрабіць да таго часу, пакуль у назьве «Беларусь» утрымліваецца «Русь», як тлустая намінка на тое, што Беларусь даўно ня дзеўка і мае нават заручальны пярсьцёнак велічынёй з ашыйнік. (Я прапанаваў бы сінявокай Беларусі адразу ўзяць сабе нэўтральнае прозьвішча «Нярусь», але бальшыня тапанімістаў-рэфарматараў аддае перавагу «Вялікай Літве» й «Крывіі». Варыянт «Белаэўропа» пакуль не разглядаўся, бо папахвае палітнекарэктнасьцю, як і варыянт «Чарнабыляндыя»). У кожным разе факт той, што гэтая «-русь» дзейнічае на шараговага эўрапейца як чырвоная ануча, падсьвядома адштурхваючы яго ад Бела-Русі (асьцярожна! гік сунт лявонэс!), а беларусам не дазваляе пачаць свае дачыненьні з Эўропай без Русі, з чыстага белага аркуша, які псуе гэтая камуняцкая чырвоная стужка — а так часам хочацца крыкнуць: «Здаемся! Мы вам толькі здаемся!» З другога боку, дадамо, расейцаў «Бела» адштурхвае настолькі ж мала, як і «Мала» — абое для іх у сучасным перакладзе азначае «Нова». Нават паводле самога Бульб-башы «Бела» — так сабе, усяго толькі знак якасьці. У гэтым сэнсе зь ім адзінадушна згаджаецца бальшыня як расейцаў, так эўрапейцаў: ні ў якую Русь Эўропа сунуцца ня хоча, хопіць, спрабавалі ўжо — то ўзаемна! Кожны беларус ад прыроды любіць статус-кво. Усе зьмены — да горшага і ад д’ябла.

Пагадзіцеся, што з такой цемрашальскай краіны варта зьехаць ужо на знак пратэсту супраць падобнай народнай мудрасьці, прычым у любым веку! Варта, але ўсё-ткі лепш не ў Эўропу: тут на вас ці не паўсюль будуць глядзець як на агента-місіянэра-амбасадара Русі, і ў 99% выпадкаў будуць мець рацыю. Сваёй аднапрацэнтнай «эўрапейскасьцю» вы будзеце выклікаць у лепшым разе сьмех, у горшым — абурэньне: ня псуй нам тут геапалітычную карцінку! Выключэньне робіцца для прыбалтаў, усе астатнія — проста ўсходнікі, калі не зусім ужо рускія, то прынамсі «расейскамоўныя», без адрозьненьня, бела-, чорнаці зялёна— у Эўропе расізм не вітаецца, ідэальны эўрапеец — гэта такі геапалітычны дальтонік. Ну і асабліва камічна выглядае ўваччу эўрапейцаў ваш клопат пра Эўропу! — няўжо ж вам мала вашай уласнай шырачэзнай славянскай душы? (Папярэджваю, горшыя за ўсходніх русафілаў — толькі заходнія.) На халеру вам нашая прагнілая культура?

Такое стаўленьне хоцькі-няхоцькі заганяе рознакаляровых усходнікаў у абдымкі расейскамоўнага гета, якое ў Эўропе ўсё болей разрастаецца й квітнее, як і астатнія гета — калі нехта спадзяваўся зь яго ўцячы, то памыліўся эпохай. Ну проста не Эўропа, а нейкая турма народаў! — вы не падумайце, у добрым, сучасным сэнсе слова, вельмі камфортная турма, эўрапейская, сацыяльная, прагрэсіўная, ніякай полавай сэгрэгацыі, новыя вязьні прымаюцца 7/24, па бараку на кожны этнас (але жыві сабе, дзе хочаш) — у любы момант можна ўзьвесьці свой уласны барак (як нядаўна тыя ж касавары), ці прынамсі паставіць шырму ў колерах нацыянальнага сьцяга, — па адзіночнай камэры на кожнага «непрыстасаванца», супольны Двор (і для разборак, і для шпацыраў, і для галасаваньняў), дзе меней-болей цывілізавана дзеліцца «абшчак», на ўваходзе клясычны дэвіз: «Арбайт махт фрай» (пад якім нехта прыпісаў «Нэ травай жамэ», так і пакінулі), зьнешняй аховы амаль няма, унутраная абмяжоўваецца камэрамі назіраньня, плюс штовечар культурная праграма пад назваю «Эўравіжан» — адна бяда: у такой турме, якая ўсё больш нагадвае ідэальны «прыстарэлы дом», як казала мая бабуля, надзвычай лёгка забываецца, што такое свабода.

Разумнейшыя за мяне суайчыньнікі — прыкладам, мой знаёмец Францішак Н. — даўно скемілі, што спадзявацца на Эўропу — марнасьць марнасьцяў, што ніякая там меркаваная эўрапейскасьць духу ня выкрэсьліць з пашпарту месца нашага нараджэньня (базіс ёсьць базіс, Усход ёсьць Усход), і што ўсё з анталягічнага гледзішча істотнае ўсё адно будзе з намі адбывацца, наяве ці не (а якая розьніца? што такое Ява? выспа? матацыкл?), выключна ў тым самым месцы, дзе знаходзіцца выхад з раю і ўваход у нашае асабістае пекла. І слушна: нават у самой Эўропе дужа ацанілі гэты, як на мяне, пэсімістычны падыход. Мне ж ён ніколі не пасаваў, я хацеў быць паўсюль і нідзе, усім і нікім, яшчэ пры жыцьці стаць чыстым духам, лунаць над водамі, абняць неабдымнае... Як бачыце, далунаўся й даабдымаўся. А вось калі б быў аддаў перавагу сапраўднай, да болю роднай беларускай турме перад мэтафарычнаю й чужой эўрапейскай, на якую сам сябе (спадзяюся, пажыцьцёва) асудзіў — тады й падобных алегорыяў ад слова «гора» пазьбягаць навучыўся б. А так — разбэсьціўся, панімаеш...

18.

У тым сваім злашчасным сшытку «Джэнэрэйшн Юрап» я ўжо дваццаць гадоў таму пачынаў пісаць пра Галяндыю, куды з гэтым сшыткам упершыню й патрапіў —дакладна памятаю, што маё ўражаньне ад яе тады было роўнае шоку, які змусіў мяне прачнуцца... не, лепей кажучы: электрашоку, які мяне дарэшты ўсыпіў і занурыў у стан поўнай апатыі й нацыянальнай абыякавасьці да жыцьця. З часам тая мая пісаніна пераўтварылася ў невялічкае эсэ, першае з напісаных мною па-ангельску — не таму, што я так рана стаў канчатковым снобам, а таму што мая ўлюбёная выкладчыца ангельскай ува ўнівэры нам яго задала. Вельмі спадзяюся, што тое эсэ незваротна страчанае, як і сам сшытак — калі б яно знайшлося, выявілася б ня толькі безьліч моўных памылак, гэта паўбяды, але чаго я баюся найбольш — гэта што паводле зьместу яно нічым бы па сутнасьці не адрозьнівалася ад таго, што я пішу цяпер, а гэта ўжо, пагадзіцеся, сьведчаньне змарнаванага жыцьця і духоўнага застою як мінімум. А згадваю я пра ўсё гэта дзеля таго, каб «завяршыць гештальт»: рэч у тым, што мая галяндзкая госьця, спадарыня Марыя, якая ўважліва цяпер разглядае мяне з другога боку пісьмова-кухоннага стала, паводле нейкага дзіўнага выбрыку касьмічнай волі настолькі нагадвае зьнешне маю выкладчыцу ангельскай, што я адчуваю сябе на іспыце, а таксама тое, што зараз яго завалю. Абедзьве жанчыны падобныя тварам, векам, голасам, бездакорным брытанскім вымаўленьнем і нават жэстамі — калі б я быў містыкам або алькаголікам, як раней, я б ужо ўчыніў якую сьлёзную сцэну з цалаваньнем рук — а так я наколькі магу спакойна сяджу й раблю выгляд, што прыслухоўваюся да карысных жыцьцёвых парадаў, якія галяндзкая пара высылае ў мой бок цэлымі эскадрыльлямі камікадзэ.

— Скажыце, а якія ў вас адносіны з суседзямі? — працягвае пытацца ў мяне, нібы па экзамэнацыйным сьпісе, спадарыня выкладчыца. — Вы часам не пакінулі некаму зь іх запасных ключоў — на выпадак, што мы іх забудземся дома? І калі раптам у хаце нешта паламаецца ці ўзьнікне якая іншая праблема — да каго з суседзяў нам найлепей зьвярнуцца?

У адказ я вымушаны паціснуць плячыма, адмоўна пакруціць галавой і яшчэ раз паціснуць плячыма. На жаль, за два гады бытаваньня ў новай кватэры я ўсталяваў добрыя стасункі пакуль толькі з суседзкім цюцькам. Аддаваць яму запасныя ключы я неяк не рызыкнуў, дый іх у мяне няма — яны ў самога гаспадара. Аднак спадар гаспадар, на жаль, жыве далекавата ад Прагі, каб дазволіць сабе імгненна прыехаць адмыкаць маім гасьцям хату, таму на ўсякі выпадак раю ім ключоў дома ні ў якім разе не забываць. Магу таксама падказаць ім паблізу адзін недарагі тату-салён, дзе можна зрабіць сабе наколку з адпаведным «мэмэнта».

Галяндзкія госьці таксама круцяць галовамі й расчаравана ўздыхаюць: што ўжо зробіш, гэта і іхная памылка, маглі мне ўсё гэта загадзя напісаць па і-мэйле, а так — дарэмна паспадзяваліся на мой здаровы сэнс...

Яны ж не ўяўлялі, што чалавек у сорак гадоў можа быць настолькі непрактычным, ды яшчэ й афэлкам.

— З суседзямі варта падтрымліваць добрыя стасункі, — настаўляе мяне Марыін муж. — І калі вы чалец Дамбартэру — асабліва. Яны павінны ведаць, хто, на як доўга й на якой падставе прыехаў да вас у госьці. Іначай можа здарыцца як у семдзесят дзявятым, калі адна пара з Бурбрыяку абмянялася зь сям’ёй з Сэрыньяну: сям’я, на жаль, удзельнічала ў Дамбартэры ўпершыню, як і вы, і нікога не папярэдзіла пра тое, што замест іх у доме цягам трох тыдняў будуць жыць іншыя людзі. Дні праз два пасьля прыезду ў Сэрыньян пары з Бурбрыяку собіла пакінуць дома ключы, а паколькі запасных у іх не было, давялося лезьці ў хату праз досыць высокі плот. Пільныя суседзі адразу ж заўважылі, што нехта чужы спрабуе забрацца да суседзяў, і тут жа паведамілі пра гэты факт паліцыі. Гэтак бедных дамбартэраўцаў затрымалі як злодзеяў і павезьлі ў пастарунак. Даказаць, што яны ня злодзеі, а турысты, турысты ніяк не маглі, яны ж не былі нават замежнікамі — ну хто б ім паверыў, што яны прыехалі ў госьці? Балазе, ім дазволілі зрабіць адзін тэлефонны званок — тыя пазванілі сабе дадому, і сям’я з Сэрыньяну, на шчасьце, аказалася ў іх дома. Паліцэйскі камісар з Сэрыньяну адразу ж пазнаў свайго земляка, зь якім неаднаразова хадзіў у бар гуляць у карты і дроцікі, па голасе. Пары прынесьлі ўрачыстыя прабачэньні, дапамаглі адамкнуць дом, а на наступны дзень у якасьці ганаровых гасьцей запрасілі на традыцыйнае гарадзкое сьвята.

— То бок нічога страшнага ў выніку ня здарылася, — удакладняю я гэткім пытальным тонам.

— Не зусім, — папраўляе мяне галяндзец. — Як ні сьмешна, у перапынку між ад’ездам пары з Бурбрыяку з Сэрыньяну і прыездам сям’і з Сэрыньяну дамоў дом сям’і з Сэрыньяну насамрэч абрабавалі. Паліцыя ў Сэрыньяне абвінаваціла, зноў-такі, пару з Бурбрыяку — уяўляеце, другі раз за месяц запар! Гэтым разам ім пагражалі нашмат больш сур’ёзныя непрыемнасьці, аднак дзякуючы аднаму спрактыкаванаму сталічнаму сьледчаму, якому давялося цягнуцца па гэтай справе ажно ў Сэрыньян, урэшце ўдалося даказаць, што пад выглядам пары з Бурбрыяку дом сям’і з Сэрыньяну абрабаваў сам сэрыньянскі паліцэйскі камісар, які быў вінаваты гаспадару дома значную суму, прайграную ў картах!

Кейс — гэтак зваць галяндца — замаўкае зь якімсьці трыюмфальным выразам уваччу, сэнс якога мне не зусім ясны. Мне што, на ўсякі выпадак даць ім нумар свайго адваката? На жаль, самае большае, што я магу — гэта даць ім нумар свайго псыхіятра. Па-мойму, яны абое сасьпелі для ягоных паслуг.

19.

Мангайм, які лепей было назваць адразу Mayhem’ам — жудаснае індустрыяльнае пекла зь некалькімі вайсковымі базамі ў навакольлі. Шэрыя натаўскія самалёты ляніва праплываюць у бясколерным небе. Горад аплецены столькімі аўтабанамі, што не заблукаць тут роўнае цуду. Праз гэта я шчыра дзякую Ахмэду за тое, што ён своечасова давёз мяне да месца наступнай стрэлкі — дасьць Алах, яшчэ калі-небудзь сустрэнемся. Можа, ужо на зваротным шляху. Зычу яму посьпехаў у бізнэсе ў імя росквіту сацыяльнай дзяржавы й паразы так званай ісламскай.

Прыкольны чувак, гэты Ахмэд. Уласна, з мусульманамі я як сьлед не кантактаваў з самага ўцякацкага лягеру, дзе адзін зь іх (пакістанец? іранец? пуштун?) няўдала спрабаваў дзеля маладосьці маіх гадоў заляцацца да мяне ў прыбіральні — але я на яго не крыўдаваў, сэксуальны голад ня цётка й ня дзядзька, я сам быў у той час гатовы паймець любую жывую істоту — да жалю залётніка, абы толькі супрацьлеглага полу. Нашмат болей мяне раздражнялі тады дэвотныя багамольцы, што кожнага досьвітку ўставалі, каб асабіста пракантраляваць узыход сонца — упэўнены, што Ахмэд гэта робіць таксама, але прынамсі бязь іхнага фанатызму.

Да загадзя вызначанага Макдоналдзу на ўзбочыне шашы, у якім я ўжо пасьпеў (каюся) выпіць кавы, пад’яжджае ня самая дарагая й новая «мазда» нашмат больш сьціплых за «супэрб» памераў, у якой ззаду сьпіць нейкі ці то кітаец, ці то карэец, а з-за руля ўздымаецца разьмяць ногі яшчэ адзін калі не тунісіец, то прынамсі араб альбо турак — бачачы, як ён няўпэўнена азіраецца навокал, кіруюся адразу да яго: Балбатранс, да Трыру? О, так! — радуецца мне кіроўца, як роднаму брату — заходзь, будзь як дома, зараз паедзем! Толькі яшчэ ў Макдоналдз скокну, а то едзем з самай раніцы з самай Аўстрыі, ня піў ня еў ні халеры, выбачай ужо... Відавочна, у Макдоналдзе яму падабалася болей, чым за рулём (каб там ужо прадавалі галал?), праз што заплянаваная мною мімалётная экскурсія па старажытным Трыры пачала рабіцца ўсё мімалётнейшай, яшчэ нават не распачаўшыся: я вельмі сумняваўся, што на ягонай тачцы мы здолеем навярстаць затрымку, дый я б такія драндулеты наагул не пускаў на нямецкія аўтабаны, бо пры падвышанай хуткасьці яны пачынаюць трымцець, бы карцінка відэакамэры пры максымальным зуме, як кажа адна мая знаёмая, што мае такога ж «ганчака». Не разумею, як гэта гаспадарлівы мусульманін ня здолеў зарабіць сабе ў Нямеччыне (ну, хай у Аўстрыі) прынамсі на «мэрсэдэс»?

Усё ўрэшце тлумачыцца хай ня хутка, затое проста: кіроўцу зваць Мігэлем, ён ніякі не араб, а самы звычайны вэнэсўэлец, праз што мы лёгка знаходзім супольную мову, бо я тут жа пераходжу на сваю альма-матчыную, у выніку чаго Мігэлева сардэчнасьць, і без таго ўжо гранічная, падвышаецца яшчэ ў два разы: цэлы тыдзень, маўляў, не гаварыў па-гішпанску, калі не лічыць пары званкоў па «скайпе» сваёй нявесьце (па-нашаму проста дзяўчыне), бацькам, брату, цётухне, сябрам у Каракасе, Барсэлёне, Мадрыдзе, Маямі, Лондане... Ні ражна сабе, думаю, у яго знаёмых — ён што, чалец нейкага міжнароднага наркакартэлю? Маўляў, на жаль — не; ён проста палітычны ўцякач ад рэжыму нябожчыка Чавэса (цяпер Мадуро — зайздрошчу Мігэлю, які, так бы мовіць, «дажыў да сьвітаньня»), такіх як ён па ўсім сьвеце багата, з аднаго іхнага прыгараду іх уцякло пад сотню, некаторыя праўда засталіся ў ЗША й Мэксіцы, а яго вось дакінула да самай Эўропы.

Нарэшце нехта, перад кім мне ня трэба хаваць ні свайго статусу, ні паходжаньня! — ён дык дакладна ведае, што такое Б’елёррусья! — а то! — ані поглядаў на палітыку Расеі, якую ён ненавідзіць пасьля Вэнэсўэлы больш за ўсё ў сьвеце — на гэтую тэму няма нават сэнсу заводзіць гаворкі. Дык як доўга ты ўжо тусіш у Эўропе, Мігэль? Цэлых пяць гадоў, ты сабе ўявіць ня можаш! Чаму не, магу. А чым уласна займаесься? Гішпанскую, мабыць, выкладаеш? Мігэль пазірае на мяне ледзь не абурана: якое там, дружа! Я пісьменьнік — па мне што, ня бачна? Не, ну во дзе рэдкая ўдача — сьвет малы, а сьвет Балбатрансу яшчэ меншы! Два, можна сказаць, пісьменьнікі ў адной машыне, ня лічачы сабакаеда! А я, не паверыш, вывучаў акурат васкую цудоўную (хаця ў асноўным аргентынскую) літаратуру! Дык не саромся, скажы ўжо і прозьвішча, можа і ты мне выпадкова трапляўся недзе ў запыленым бібліятэчным каталёгу, які ўсё ніяк не дыгіталізуюць, у нас на экзылянтаў на праскім факультэце асаблівая мода — ...ах, Мігэль, лепш бы ты мне яго не казаў! (Зрэшты, і я нікому яго не скажу, абяцаю.) Чытаў я, чытаў адзін твой, так бы мовіць, «экспэрымэнтальны» постмадэрновы раманчык, да сёньня забыць не магу — толькі вось што цяпер рабіць з такой надзейна настартаванай гутаркай? Ну, хіба скарыстаць яе ў навуковых мэтах — можа, я яшчэ па вяртаньні паступлю ў асьпірантуру (а што? ідэя!) і напішу пра тваю творчасьць цэлую дысэртацыю, таму давай, апавядзі мне падрабязьней, для пачатку, зь якой ласкі ты падаўся ў Балбатранс — матэрыял для новага раману зьбіраеш, га? Мігэль, натуральна, адмахваецца: кінь, мяне пазаўчорашні рэалізм не цікавіць, я з псыхадэлічнай школы — проста грошы на бэнзін адбіваю, раз ужо ўсё адно матляцца па чытаньнях трэба, бо аўстрыйская творчая стыпэндыя невялікая, нават тачкі нармальнай ня купіш, немцы нашмат болей плацілі, у наступным годзе падаю на Швайцарыю, падцягну францускую, а там — і на Францыю, даўно хацеў пажыць як чалавек у Парыжы, мяне туды Аррабаль з Хадароўскім, ды ці не з самім Ўэльбэкам ужо сто разоў клікалі, а каб яшчэ на францускую пераклалі — наагул было б цудоўна, але ж гішпанамоўных аўтараў сёньня столькі, што іх ужо і ў Гішпаніі выдаваць не пасьпяваюць, пагатоў чытаць, дый там сваіх хапае, лацінаамэрыканскі бум даўно скончыўся, дзякуй яшчэ богу, што хоць літаратуразнаўцы з разумова адсталай Усходняй Эўропы па-ранейшаму цікавяцца... Як там у вас, між іншым, у Вышэградзе, зь пісьменьніцкімі стыпэндыямі? Дамамі творчасьці? Фэстывалямі? Не перакладзеш, дарэчы, мой апошні раман на чэскую? А мо — славацкую? Ну ладна, прынамсі на беларускую? У вас жа там таксама ёсьць Саюз пісьменьнікаў? Пэн? Ёсьць, кажу, як ня быць, у нас нават два Пэны, адзін зь іх Юдаль. Прыяжджай, Мігэлю, у Менск, табе спадабаецца, там сярод табе падобных пісьменьнікаў такая псыхадэлія, што калі толькі назад у Вэнэсўэлу выпадкова ня выдадуць, то зробяць зь цябе там усясьветнага аўтара за дзьве п’янкі, ганаровым чальцом у Пэн прымуць ды яшчэ й на Нобэля намінуюць, пабачыш, варта толькі адшукаць у цябе дзе-небудзь у васямнаццатым стагодзьдзі беларускія карані... Не, я ўсё-ткі лепей у Парыж, настойвае Мігэль, а дагэтуль у Жэнэву, буду хадзіць набірацца натхненьня на магілу Борхэса, які, між намі, вельмі пераацэнены аўтар, у нас у Вэнэсўэле сярод маіх карашоў ёсьць лепшыя, і наагул аргентынцы, не крыўдуй ужо, пісаць ня ўмеюць, ну проста як тыя рускія... Оўкей, Мігэль, а што ты думаеш пра неаргентынца Болянё? Ён жа ж таксама, памойму, пераацэнены, га? Мігэль выбухае сьмехам: Болянё? Ты пра што? Гэта ж поўны лузер! З гледзішча майго і вечнасьці! Не пасьпеў нават як сьлед нацешыцца з позьняй славы! Наагул, фактычна, прабіўся ўжо пасьля сьмерці — ну не анэкдот? Дзе ён быў раней? На рабочы стол папісваў? Гэтак і я магу! Вось ты паспрабуй пры жыцьці яшчэ раскруціцца, асабліва сёньня, тады я на цябе пагляджу! О, стопэр прачнуўся!

Гэта ён пра азіята на заднім сядзеньні — той, наколькі мог, сапраўды расплюшчыў вочы й цяпер імі лыпае, не разумеючы, відаць, дзе знаходзіцца. На маё вітаньне ён толькі ківае галавой, але па-ангельску яўна не разумее. Што за чувак?, пытаюся ў аднаго з вэнэсўэльскіх Борхэсаў — а хрэн яго, маўляў, ведае, уебан нейкі, на халеру я яго наагул падбіраў, пераблытаў, думаў, які «кулі» кубінскі — скульля, але раз спыніўся, то ўжо было ад яго не адбіцца... Дык ён не праз Балбатранс? Ды не, я ж кажу — стопэр, спачатку ўсё казаў «Мун-Хен, Мун-Хен», а як даехалі да Мюнхену — плаўна перайшоў на Гаагу. Ну як, добра выспаўся, аміго? Ні халеры ня цяміць. Кажу яму, грошыкі на бэнзін маеш? — а ён толькі плячыма паціскае. Але я зь ім ні да якой Гаагі не паеду — чуеш, уебан? — у мяне сёньня ўвечары ў брусэльскім Інстытуце Сэрвантэса выступленьне з элемэнтамі пэрформансу, так што хай нават ня думае! Зрэшты, там да Гаагі недалёка — калі што, пешкі дойдзе, раз ужо прыцягнуўся сюды з самых Філіпінаў ці адкуль...

20.

Адзін зь відавочных для мяне цяпер мінусаў Балбатрансу — гэта адсутнасьць магчымасьці зьмяніць папярэдне абраны расклад, бо ўсё загадзя дамоўлена, пэўныя аўтамаркі пэўнага колеру чакаюць у пэўных месцах у пэўны час, кіроўцы на ўсякі выпадак збольшага нават не пакідаюць на сайце сваіх тэлефонаў, усё трымаецца «на чэсным слове», таму зрабі ласку, выяві пунктуальнасьць — ужо ў наступнай машыне, калі яна нават паедзе прыблізна тым самым маршрутам, не абавязкова будзе для цябе месца, дык не затрымлівай, ну хіба на хвіліну-другую, іначай сам рызыкуеш затрымацца на дзень-другі ў якой-небудзь дупе, у людзей жа таксама пляны, яны ж бяруць такіх як ты цалкам дабраахвотна й за такі сьмешны кошт нічым табе не абавязаныя... Аднак для мяне гэты мінус нечакана ператварыўся ў тлусьценны плюс: тэарэтычна, я мог бы плюнуць на экскурсію ды ехаць з Мігэлем да самага Брусэлю ці прынамсі Льежу, калі б угаварыў яго крыху збочыць (а я б угаварыў) — але ён настолькі дастаў мяне цягам дзьвюх гадзін ад Мангайму да Трыру, што я быў надзвычай удзячны заснавальнікам абодвух гарадоў за тое, што між імі ўсяго дзьвесьце кілямэтраў.

Не, ну бедны Рабэрто Болянё! Яшчэ пару гадоў таму я сам зь яго кпіў, нават парадыяваў — а цяпер і мне, як яму, застаецца адзінае ўратаваньне: пісаць, пісаць навыперадкі з самім сабою, два, тры творы заразом... Зважаць на мастацкую якасьць ужо не застаецца часу. Дый гэта абсурдна пры такіх калегах-канкурэнтах, як Мігэль. А чым яшчэ заняцца, калі дактары ў адзін голас забараняюць вам піць? Гуляць у дроцікі? Цяпер ясна, што ўсе, бадай, так званыя пладавітыя аўтары, за выняткам камэрцыйных, пішуць не ад нейкага там празьмернага багацьця жыцьцёвых уражаньняў, а якраз ад іх недахопу. Таксама я раней памылкова лічыў, што алькагалізм стымулюе графаманію — якая лухта! Наадварот, ён яе стрымлівае ў разумных межах, чыста фізычна не дазваляючы дапаўзьці штодня да кампутара. Хаця якія тут ужо разумныя межы, калі ў выніку мальтузіянскага крызісу колькасьць жывых пісьменьнікаў сёньня перасягае колькасьць мёртвых! Ну, прынамсі, паводле маіх падлікаў — ці, згода ўжо, хутчэй адчуваньняў. Выглядае, што пераацанены ня толькі сам Борхэс, але й разьсягласьць ягонай Бабілёнскай бібліятэкі, якая як ніколі хутка набліжаецца да поўнага вычарпаньня. Скажам, да самага вынаходніцтва фсб улюбёная фраза постмадэрністаў «усё ўжо напісана» заставалася ўсяго толькі крыху эпатажным бон-мо. Затое цяпер! — можна гугліць цэлыя фразы, абзацы, асобныя думкі! — і ў некаторай з моваў сеціва вы іх абавязкова знойдзеце! Усё ўжо ня толькі напісана, але адразу й апублікавана! То бок заканчваюцца ня толькі прыродныя рэсурсы — заканчваюцца рэсурсы моўныя! Адсюль капіталістычна-графаманская лёгіка: трэба як мага хутчэй пасьпець выцягнуць з радовішчаў мовы ўсе магчымыя камбінацыі — узяць дзялянку, свае дзесяць сотак, і пачынаць капаць ужо ўчора! Шукаць, як той казаў, «золата часу»: ліхаманка, у параўнаньні зь якой Клондайк — дзіцячы лепет! Якое тут нах мастацтва! Якая літаратура!

Як і прадказваў у свой час ангельскі футуроляг Люіс Кэрал, з інтэрнэтам мы прайшлі скрозь люстэрка і апынуліся на тым баку, дзе дзейнічаюць «адваротныя» нашым наіўным чаканьням законы, што такім адсталым ад жыцьця стыхійным анархістам як я здаюцца нічым ня лепшымі за законы фізычныя. З другога боку — ну не было б гэтага сеціва, то пра што б я пісаў? Куды б і як паехаў? З кім бы абмяняўся хатамі? Ня плюй, як людзі кажуць, у калодзеж! Добра, ня буду — сраць я хацеў у ваш калодзеж. Ну і сяру пэрыядычна, гэта факт. Дзякуй богу, што ён бяздонны й беспардонны. А вось узяў бы ды, сапраўды, прапанаваў юзарам: давайце ня толькі прафінансуем выданьне падарожнага дзёньніку разам, але й прыдумаем назву разам! Напішам пару разьдзелаў разам! І напісалі б, а што ты думаеш, і нават лепей атрымалася б, чым саматужна, сто пудоў. Якое наагул права маюць сёньня пісьменьнікі пісаць! самі! — пагатоў пра сябе саміх! (Ну, напэўна, такое ж, як і заўжды — ніякага.) Ды яшчэ й без уліку Ўсясьветнага Кантэксту, якім і ёсьць інтэрнэт! Дзе любы можа апавесьці пра сябе сам, і зусім ня горай! Няўжо мала іншых, па-сапраўднаму цікавых і грамадзка важных тэмаў, на якія людзям паспалітым ёсьць што сказаць у камэнтарах? Такіх як жыцьцё і сьмерць, каханьне й здрада, вайна і мір, пажадана ўсё гэта разам? (Глядзіце «Каханьне й сьмерць» Ўудзі Элэна.) Адгаворачкі ўсё гэта наконт клондайкаўскай бібліятэкі! Ці ж не павінны пісьменьнікі, напрыклад, як мухі на гаўно зьлятацца ў тыя ж гарачыя кропкі плянэты, якімі ад раніцы да вечара жыве сеціва, каб падаць журналісцкі аччот калі ўжо не пра сапраўдныя прычыны канфлікту, то прынамсі пра вытанчаныя (ад слова «танк») нутраныя перажываньні яго ўдзельнікаў? Дзе яны, сучасныя Талстыя, Гэмінгўэі, Рэмаркі, Сэліны, Барбюсы, Гарэцкія, Быкавы? Колькі з так званых сучасных пісьменьнікаў увогуле валодае зброяй, хай нелегальна? Колькі зь іх прайшло курс маладога байца? Не каб паставіць сваё жыцьцё на карту «ваенна-палявы бэстсэлер альбо сьмерць», калі ўжо ня здольныя своечасова зрабіць сабе рэкляму самагубствам — замест гэтага яны, як тыя бухгальтары, цішком сядзяць ля сваіх «працоўных» сталоў, пад якімі несумненна пэрыядычна дрочаць, і пачытваюць ува ўсясьветным люстэрку аналягічна бяззубыя творы сваіх канкурэнтаў, шукаючы адказу на пытаньне «Who’s the fairest of us all?» — а заадно і сюжэтаў для сваіх сьпіжжаных мовавыдзяленьняў. І гэта мужыкі? Пацыфісты гробаныя! Злапідары! Нават сам патрыярх усіх гэтых інтраспэктыўных дэгенэратаў і дэзэртыраў Андруська Брэтончык — і той падбягаўся на вайне, лечачы параненых у галаву псыхапатаў! Забыліся, што пачынальнікам эўрапейскага раману быў аднарукі вэтэран бітвы з туркамі, які паўжыцьця прасядзеў у палоне, а паў — на зоне! (Гэта каторы сядзеў? Рабле? Ці можа Мантэнь? Нават і ня ведаў...) Усіх у Данбас! А то пазашываліся па творчых дамах! Ну ладна рускамоўныя — каб перамагчы Гейропу, Расеі й непісьменьнікаў хопіць, хаця акурат расейскія валадары дум ніколі пізьдзілкай ня грэбавалі — але як наконт усіх гэтых гамафілаў-русафобаў кшталту Мігэля, крыпта-някрыптамаць? Гоняць на Расею-матухну з замежжа, а самі супраць яе пальцам не варухнуць? Ану, выходзь, сцуко, на разы з Прылепіным! Ён табе пакажа псыхадэлічны рэалізм! Разьмяркуйцеся па камандах — і на супрацьлеглыя бакі барыкад! А там ужо й пабачым: хто лепей напіша, той і перамог!

Усё гэта ў прынцыпе, відаць, праўда — вось таму я, мабыць, о крый мяне хто можа, не пісьменьнік зь вялікай пэ з школьнага падручніка па нацыянальнай літыдэалёгіі. Які там ужо Данбас: у мяне нават не хапіла адвагі застацца ў Мігэлевай машыне і паспрабаваць хоць нешта высьветліць у таямнічага азіяцкага пасажыра: адкуль ён, навошта яму ў Гаагу, як сюды трапіў — мо, ён таксама нейкі ўцякач ці нават дысідэнт, большы за нас зь Мігэлем разам узятых, ды хай сабе проста кітайскі турыст, які адбіўся ад групы ўдалечы ад сваёй амбасады — а за такое ў іх па вяртаньні й пасадзіць могуць — то ён зь пераляку й надумаўся канчаткова зьбегчы, папрасіць прытулку ў адной з шматлікіх азіяцкіх рэстарацый... Вось чалавек, які праз маю тыпова гейрапейскую нерашучасьць назаўжды застанецца эпізадычнай пастацьцю, і ніхто пра яго ніколі ўжо не напіша — Мігэль, прынамсі, дакладна не. Што да вайны — рацыя, я не пішу й не зьбіраюся пісаць пра вайну ў яе найболей вульгарнай форме, якая некаму можа здавацца «гераічнай», з адарванымі рукамі, нагамі й іншымі часткамі цела, — сярод іншага таму, што прысьвячаць сябе гэтаму (у адрозьненьне ад самой вайны) настолькі ж бяспройгрышна, як займацца парнаграфіяй ці страляць рыбу ў бочцы, кажучы па-ангельску, — і ўсё адно пішу, як мне нясьціпла здаецца, пра свайго кшталту вайну — хай іншую, невідовішчную й невідочную, але штодзённую і, калі заўгодна, татальную — тую, якая ёсьць працягам палітыкі невайсковымі сродкамі і зь якой, як ні круці, нашмат цяжэй дэзэртаваць — прычым пішу акурат у спадзяваньні, што «гераічная» вайна ніколі ня стане адзінай тэмай літаратуры, тады як пра іншыя можна будзе прачытаць ужо толькі ў кніжках.

21.

У адпаведнасьці з сваім вупарскім пакліканьнем мая галяндзкая пара, што атрымала калісьці баявы хрост ад саміх неўміручых заснавальнікаў дамбартэраўскай дынастыі, высмоктвае зь мяне кроў ужо больш за гадзіну. Яны, мабыць, адчуваюць, што я ці то тупы, ці то ўпарты, у кожным разе ня надта паддаюся ўліваньням, мае закасьцянелыя за сорак гадоў мазгі не ўспрымаюць перасаджванага мне энтузіязму — больш за ўсё іх турбуе тое, што такому непрактычнаму чалавеку яны вымушаныя, паводле заключанага ў інтэрнэце кантракту, даверыць свой дом, з чым, што праўда, асабліва не сьпяшаюцца. Акурат на тлумачэньне ўсякіх правілаў перасьцярогі й стырнаваньня іхнага аазісу бясьпекі ў незнаёмым мне фарватэры галяндзкіх джунгляў і сышла папярэдняя гадзіна, але ніводнага зь іх я пасьля Залатога ўжо ня здолеў запамятаць, бо ўвесь час, бы той Чэмбэрлен у Мюнхене, думаю пра тое, як бы мне папрасіць у новых гаспадароў маёй хаты дазволу запаліць ля вакна цыгарэту. На жаль, адказ мне загадзя ясны: адчыніць вакно яны мне не дадуць, бо здагадваюцца, што я мог бы зь яго выскачыць.

— А вы сапраўды едзеце ў Галяндыю адзін? — пытаецца, здаецца, спадарыня — іхныя высокія старэчыя галасы я памалу перастаю адрозьніваць між сабою.

— Што значыць «сапраўды»? — не разумею я.

— «Сапраўды» значыць, што так напісана ў кантракце, — дапамагае мне зарыентавацца Кейс, — але ці маеце вы намер трымацца яго ў гэтым пункце?

— Урачыста клянуся, што я зьбіраюся трымацца кантракту ўва ўсіх пунктах, колькі б іх там ні было, і асабліва ў гэтым — ён здаецца мне наагул самым лёгкім для выкананьня.

— Дазвольце з вамі не пагадзіцца,— ласкава пярэчыць Кейс. — Вось вы кажаце, што ідзяце начаваць да сябра — а што калі вы маеце ў пляне ўзяць з сабою ў вандроўку і яго? Адкуль нам ведаць, што гэта ня так?

— Не, ну «да сябра» — гэта я так няўдала выказаўся...

— Можа, вы дасьцё нам ягоны кантакт? — настойвае спадарыня Марыя.

— У яго няма кантакту, — адбіваюся я, як магу. — Ён тут зусім ні пры чым.

— Што ж, памятайце, што ў такім разе вы й толькі вы адзін несяцё адказнасьць за ўсё, што здарыцца.

— Добра, нясу. А што можа здарыцца?

— Усё што заўгодна.

— Ці вы маглі б сустрэць некага па дарозе й захацець запрасіць гэтага некага ў НАШ дом, —дадае Кейс.

— Мог бы, — рахмана пагаджаюся я, каб зрабіць ім прыемнасьць, але дасягаю адваротнага: вылупленых на мяне ў жаху вачэй.

— Не рабіце гэтага ні ў якім разе! — папярэджвае мяне мая выкладчыца ангельскай. — Адкуль вы можаце ведаць, што ў першага-лепшага наўме!

— Каб пазьбегчы такіх сытуацый у кантракце і прадугледжаны згаданы пункт: «Госьць ня мае права запрашаць гасьцей!», — цярпліва тлумачыць Кейс. — Прычым ужо з шэсьцьдзесят дзявятага году...

— Зь сямідзясятага, дарагі, — папраўляе яго жонка.

— А па-мойму — з шэсьцьдзесят дзявятага...

— Не, у шэсьцьдзесят дзявятым адбылося тое, што адбылося, а сам пункт у фармулярах зьявіўся толькі ў сямідзясятым.

— А, сапраўды, твая рацыя...

22.

Я нездарма абраў менавіта Трыр у якасьці прамежкавай мэты свайго падарожжа: сакрэт палявога шыняля ў тым, што я ўжо колькі гадоў запар дзіка мару (дрым ф’юрыёзьлі!) пабываць у Італіі, і гэтым разам ня толькі Паўночнай, а самай сапраўднай, рамантычнай, рымска-імпэрыяльнай, нягледзячы ні на якія кліматы й іншыя перашкоды — адылі дагэтуль не знайшоў на гэта ні часу, ні лішніх грошай. А тут табе — на: пасярэдзіне і Юрапу, і майго маршруту — першая заснаваная рымлянамі ў Германіі калёнія, Трэвіза, апірышча лацінскай цывілізацыі ў бяскрайніх барбарскіх лясох, адзін з многіх раньніх крокаў на шляху самапераадкрыцьця чалавецтва, якое ўрэшце аказалася для пераадкрывальнікаў фатальным, як ужо бывае ў навуцы — карацей, вось табе твой Рым, фактычна пад бокам, і ні ў якую Італію ехаць ня трэба. Тэрмы Канстанціна! Порта Нігра! Раманская базыліка! Басэйн Рэйну, франка-нямецкае памежжа — сапраўдная артэрыя, ды што там, сам правобраз Эўропы, бо менавіта сюдой рымляне пасоўваліся да Паўночнага мора, таму пазьнейшыя нацыянальныя адрозьненьні тут нейкім дзіўным чынам сьціраюцца й сьціхаюць, у сьвятым жаху саступаючы месца велічным супольным падмуркам, закладзеным паўднёвымі волатамі, быццам нават сама так званая мяжа — толькі выйшлая на паверхню жыла старажытнай пароды, месца геалягічнага — насамрэч, гістарычнага — разлому... Нездарма ж, воляю выпадку й прыроднага магнэтызму, акурат у гэтых краях нарадзілася столькі герояў майго асабістага пантэону! У Брусэлі — Картасар, у Андэрнаху — Букоўскі, у Гэерлене — Бэрнгард... Вось жа і ў самім Трыры нарадзіўся адзін герой, якога я ўсё жыцьцё спрабаваў улучыць, нават па блату прапхнуць у гэты самы пантэон, збольшага на чужую рэкамэндацыю, але ён у выніку туды так і не патрапіў — я пра Маркса, імем якога тут ня толькі названая вуліца, але й цэлы мадэльны дом (Модэгаўз Маркс!), ня лічачы дому малельнага, то бок ягонага роднага, цяпер музэю. Але на музэі ў мяне часу так ці йначай няма — наступнае аўто чакае празь дзьве гадзіны, таму лахі пад пахі й наперад, удыхаць у сябе вакольную атмасфэру!

А вось і першы глыток! Якая ўдача! Мужчынскі хор акурат з Рыму! Толькі трэцяга! Хуярыць на ўсю яганаўскую «Кацюшу»! «Вочы чорныя»! «Падмаскоўныя вечары»! «Арэнбурскі пуховы платок»! «Севастопальскі вальс»! «Сьцёб ды сьцёб кругом»! «Сьценьку Разіна»!

«Уставай, страна агромная»! «Па далінам і па ўзгор’ям!»

«Утра красіт нейкім цьветам»! — адкрываецца канцэрт гімнам СССР, а завяршаецца гімнам Расейскай ФІДЭрацыі. Прымаюцца й заяўкі: можа, «Мурку»? «Захадзіце к нам на аганёк»? «Владзімірскі цэнтрал»? А для дзетак — «Аблака, белагрывыя лашадкі»? Як вам такі рэпэртуар, га, немчура? А газ расейскі, адкрыты яшчэ канкістадорам Ермаком, хаваць не западло? Не? Тады не бяды, і м’юзак схаваеце... Што-што бля? «Лілі Марлен»? Можа, табе яшчэ «Горст Вэсэль Лід»? А ў ябала? Сваіх фашысцкіх песень не прадлагаць! Фром Раша ўіз лав, ту Раша ўіз лавэ... Дранг нах Вэстэн, нах!

Але сьпяваюць пры гэтым добра, амаль прафэсійна, не даябацца. Вось яна, вялікая праблема вялікай расейскай, калі ня ўсякай, культуры на экспарт: скалупнеш творча аформленую («пад Захад»!) калярова-фэшэнэбэльную абгортку, на якой буйнымі й залачонымі (а гэта ўжо «пад Усход») літарамі напісана «Дастаеўскі, Чайкоўскі, Стравінскі, Кандзінскі, Эйзэнштэйн, Платонаў энд Ко» (найвышэйшая Якасьць! праверана Часам! зацьверджана Мінкультам!) — і адкрыеш для сябе ўсярэдзіне тоны а тоны досыць нясмачнага й па-савецку недапечанага, аднародна-гумавага цеста з карычневай начынкаю шакаляднай фабрыкі «КрымНаш». Каб усім гэтым не атруціцца, трэба быць або сапраўдным знаўцам усходніх тавараў, або пайсьці маім шляхам найменшага супраціву й прынамсі выпрацаваць на іх імунітэт у выніку папярэдне перанесенага (найлепш у дзяцінстве) лёгкага атручэньня.

Назіраючы з жахам, як мае падарожныя зацемкі, не пасьпеўшы пачацца, памалу й амаль незалежна ад мяне ператвараюцца ў паклёпніцкі антырасейскі памфлет, я ўсё болей пачынаю нагадваць сабе таго псіханутага рускага мужыка з аўтазапраўкі, які паводле звычкі «асымэтрычна» рэагуе на дробязі, што насамрэч ня вартыя асаблівай увагі. Імунітэт імунітэтам, а алергічны сындром у якасьці самаабарончага рэфлексу нікуды ня дзеўся — і пазбавіцца ад яго тым цяжэй, чым меней застаецца магчымасьцяў схавацца ў родную бульбу ад паўсюднай прысутнасьці носьбітаў і сейбітаў Вялікай Расьсейшчыны, у якіх запялегаванаму цяплічнымі эўрапейскімі ўмовамі бульбашу адразу мрояцца калярады. Гэта, вядома, нацыяналістычна й непрыгожа, і ня толькі для, умоўна кажучы, інтэлектуала, — але што зробіш, калі я яшчэ й патыпу пісьменьнік і калі фраза пра перасьледаванага параноіка не адстае ад мяне ні на крок ужо з 90-х — а зь песьні, як кажа сам рускі народ, слова ня выкінеш... І пагатоў ужо не спрабуйце выкінуць з галавы мэлёдыю песьні, такой як, прыкладам, «Міліон алых роз», «Белые розы» ці «Сіреневый туман»... Эх, саўковае дзяцінства, усё там маё і я аттуда родам. А вось быў бы сапраўдным эўрапейцам — мне было б на цябе глыбока насраць. Яшчэ й затанчыў бы пад «Кацюшу» на знак падзякі за вызваленьне.

Але, пры ўсёй павазе, я прыехаў у Трыр, як ні круці, ня танчыць пад расейскія песьні ў нямецкіх нацыянальных строях, а судакрануцца зь недасяжнай Італіяй без пасярэдніцтва піццэрыі. І зноў удача! — акурат з Італіяй я ў парку каля Тэрмаў Канстанціна і сутыкаюся — то бок з мужчынам у футболцы «скўадры аддзуры», яўна за мяне маладзейшым, і ягонай сям’ёй: двое дзяцей нешта сабе лямантуюць і бегаюць, жонка спрабуе ганяць іх то туды, то сюды, тым часам як муж трымаецца на адлегласьці і з тыпова сіцылійскай жэстыкуляцыяй спрабуе нешта некаму патлумачыць па тэлефоне. Калі б ён так не крычаў, я яшчэ хвілін дваццаць бы думаў, што гэта італьянцы — але ж майго паскуднага веданьня італьянскай мовы, на жаль, хапіла на тое, каб пазнаць, што гэта зусім не яна. Ну дык і што, што не яна, а хутчэй альбанская або турэцкая — гэта наадварот плюс, што сіцылійца ад ліванца на першы погляд немагчыма адрозьніць гэтак жа, як тунісійца ад вэнэсўэльца. Якраз у часы Пакс Рамана, то бок у пару пабудовы гэтых самых Тэрмаў, этнічныя адрозьненьні ў Эўропе ня гралі ніякай ролі, як і цяпер — так што вось табе маеш свой поўны гештальт, па каторы й прыехаў. Любая абвостраная рэакцыя на нечаканы культурны элемэнт, хай падсьвядомая ці нават інстынктыўная, ёсьць зноў-такі дзяцінным перажыткам саўковасьці або наносам грунтоўнага нацыяналістычна-антысавецкага прамываньня мазгоў у пераходны пэрыяд. Ну скажы шчыра, хіба гэтыя мірныя людзі табе замінаюць? Га?

Шчыра? Ну добра, шчыра... Рэальна мне замінае толькі крыкасты мужык з тэлефонам, прычым замінаў бы нават тады, калі б быў сіцылійцам, беларусам або марсіянінам, а я — японцам ці афрыканцам, нацыянальнасьць тут і сапраўды ролі ня грае. Усе дваццаць хвілін, цягам якіх я сьціпла спрабую разжаваць і праглынуць свае нарыхтаваныя на абед бутэрброды, ён ходзіць па парку крокам паўліна, перад самым маім носам, раз-пораз паглядаючы на мяне спадылба й цалкам ігнаруючы дзяцей з жонкай, і не перастае гаварыць па тэлефоне, перарываючыся самае большае на сэкунду-дзьве, каб «выслухаць» суразмоўцу — то бок відавочна й заўзята некага прапясочвае й вучыць жыць, прычым на поўным сур’ёзе й бязь ценю ўсьмешкі: напэўна, раіць з вышыні свайго эўрапейскага досьведу, як трэба зарабляць бабкі, як знайсьці такую ж добрую, як у яго, жонку, дзе таньней набыць сабе новы айфон (ці што ў яго там за тэлефон — галоўнае, каб не пераграваўся), як зрабіць так, каб нацыянальная зборная па футболе перамагла ў фінале тую ж «скўадру аддзуру», а мо й як трэба варыць рыс, я без паняцьця. Ясна толькі, што ён, мяркуючы паводле настаўленчага тону, у кожным разе звоніць да сябе на радзіму, а не ў суседні квартал ці горад, і размаўляе зь яшчэ маладзейшым за сябе мужчынам — магчыма, братам, ці проста сябрам, — бо з жанчынамі на вышэйпералічаныя тэмы не пагаворыш, усё гэта, апроч хіба рысу, ня іхнага носу проса. Хаця таксама магчыма, што ён проста дае парады маці, як трэба хаваць бацьку, або тлумачыць сястры, наколькі пазарэз яму раптам патрэбныя некалі пазычаныя ейнаму недарэку-мужу грошы.

Мяне заўжды дзівіла, як доўга здольныя некаторыя людзі вытрымліваць тэлефонную размову, як яны іх ня нудзяць і не стамляюць! Гэтак, гаспадыню-прадавачку адной праскай крамы я ніколі яшчэ ня бачыў без мабілу, у які яна не перастае пакрыкваць нават тады, калі бярэ ў вас грошы й выдае рэшту (заўжды дакладна). Ну добра, я яшчэ магу (прынамсі, паспрабую) паверыць, што ў людзей можа быць настолькі ўсеабдымнае паразуменьне й такое мноства супольных тэмаў — але ж дзе бяруцца на такія доўгія, і асабліва міжнародныя гутаркі грошы? Гэта ўсё, відаць, дзякуючы нейкім падробным СІМкам — у мяне самога калісьці, яшчэ да мабілаў, была ўва ўцякацкім лягеры так званая «вечная» тэлефонная картка, але я ёю не злоўжываў, бо ў нас жа, усходнеэўрапейскіх сэксістаў, бясконцыя тэлефонныя размовы лічацца прэрагатывай самотных жанчын — і ўсё-ткі ніводная зь іх, паспрачаюся, не зраўнялася б у гаваркосьці з маім сіцылійцам, на якога я сам, прашу ўжо прабачэньня, зусім «не па-мужчынску» выдаткаваў столькі непатрэбных словаў. Лепей бы набыў сабе такі самы айфон, як у яго, і гады ў рады пазваніў бы, сапраўды, маці... Гэта ж толькі СІМкі бываюць «вечныя»...

Згода, згода: сіцыліец-сардзінец-карсіканец нашмат лепшы за мяне сын, унук, пляменьнік, муж, зяць, каханак, брат, сват, бацька, дзядзька, стрый, вуй, швагер, сябар, а галоўнае — бізнэсмэн. Таму я, пад’еўшы, падымаю сваю пасаромленую сраку й прастую да выхаду з парку. Перад ім мяне на дэсэрт чакае наступная сцэна: гурт сіцылійцавых суайчыньнікаў заўзята пізьдзіць, пры нямым зьдзіўленьні й неўмяшальніцтве ладнай колькасьці прысутных абодвух палоў, яшчэ аднаго сіцылійцавага суайчыньніка, што, напэўна, павінна нагадаць мне на фоне Тэрмаў глядыятарскія баі. Тым часам як я на поўны лантух разважаю, дастаць мне ці не дастаць фоцік, каб назаўжды зафіксаваць гэтае кранальнае відовішча, нейкі малады паўголы нямецкі ёг рэзка выходзіць з мэдытацыі і з крыкам «Ом Мані Падмэ Хум» кідаецца сіцылійца ад сіцылійцаў бараніць, праз што тут жа атрымлівае ад іх па дрэдастае галаве й адыходзіць убок, у абдымкі сваёй дзяўчыны, таксама ягіні. Я прыходжу да высновы, што фоцік лепей не даставаць, і згадваю, што да наступнага Балбатрансу ўжо ўсяго гадзіна, а мяне яшчэ чакае ў гэтым засраным нямецка-фашысцкім Трыры адзін дужа важны інтэрас. Хвілін празь пяць, калі зьбіты нагамі з ног сіцыліец ужо супраціўляцца ня здольны, аднекуль з-за кустоў выскокваюць двое нямецкіх паліцыянтаў і ненавязьліва цікавяцца ў сіцылійцаў-пераможцаў, што тут уласна адбываецца. Ёг і ягіня спрабуюць давесьці мянтам, што пасіянарныя сіцылійцы акурат адмяцелілі сіцылійца, аднак сіцылійцы-нападнікі падымаюць адзінагалосны хай і паказваюць усімі пальцамі ўніз, на сіцылійца-лузера, які падступна іх заатакаваў і палову пакалечыў (некаторыя з гэтай нагоды нават падаюць на газон і ўдаюць перадсьмяротныя пакуты — чым імгненна нагадваюць мне паводзіны ўсё тых жа футбалістаў перад судзьдзём — забараніць гэты іхны тэлефутбол нахрэн, я даўно казаў). Крыху падумаўшы й ацаніўшы сытуацыю, мянты ўрэшце... нахіляюцца да адпіжжанага сіцылійца й надзяюць яму на рукі кайданкі! — пасьля чаго выводзяць яго з парку: будзеш ведаць, як перашкаджаць суайчыньнікам бавіцца! Чырвоная картка! Таксама выведзеная, толькі ўжо з усясьветнай раўнавагі, пара ёгаў абачліва пакідае парк сама, пакуль іх не абвінавацілі ў расізьме. Мне ў гэтым сэнсе дык ужо няма чаго траціць, бо кожнаму, нават мне самому, цяпер відавочна, што я супраць сіцылійцаў нешта маю й за штосьці заўсёды іх недалюбліваў, таму і выставіў іх тут у гэткім досыць нефатагенічным выглядзе, як кагадзе расейцаў. У такім разе шчыра шкадую, што я, баязьлівец і дурань, іх для вас усё-ткі не сфатаграфаваў (хаця фатограф зь мяне ня лепшы, чым чалавек і мужчына: я здолеў сфоткаць толькі сцэну абшукваньня паліцыянтамі затрыманага) — можа, тады б вы паверылі, што я не чалец «Пэгіды», а проста выпадковы сьведка ўсяго вышэйапісанага. Хаця — наўрад ці. Таму хутчэй пяройдзем да наступнага разьдзелу.

23.

Эх, Мігэль, ведаў бы ты, атожылак буржуйскі, каму я ўсё-ткі мусіў пайсьці пакланіцца! — зусім не давёз бы мяне да гэтага Трыру. Да Маркса ў мяне стаўленьне асаблівае, сваяцкае, ледзь не пабрацімскае (што мяжуе, каюся, з панібрацкім), і ўспадкаванае яно генэтычна: мой бацька, сапраўдны умственный рабочий, яшчэ ў самай густой цемры савецкіх часоў меў дзёрзкасьць быць эўракамуністам! — то бок амаль дысідэнтам, які на знак пратэсту супраць выраджэньня роднай партыі чытаў па начах «Капітал», а на палях пісаў вершы. Калі ж эпоха чырвонага чалавека скончылася й пачалася эра ветлівых зялёных чалавечкаў, а народ спраўдзіў, што «ісьціна» паходзіць ад «ісьці на», бацька так і застаўся падпольным камуністам, толькі цяпер ужо без усякіх «эўра» за душой — першую частку слова ён некарысьліва перадаў у спадчыну мне, прычым разам з хвосьцікам, знакам пераносу, перарванай традыцыі, які несупынна вымагае ў мяне працягу: «эўра-...» — ну, эўрахто? Раз ужо не камуніст? Анархіст? Эсэр? Лібэрал? Пахвігіст ад слова похва? Адказ мяне, па шчырасьці, цікавіць ужо не настолькі, як раней, таму, ідучы да Марксавага роднага дому, бы да Кумскай сыбілы, я выконваю волю хутчэй бацькаву, чым сваю — гэта ў ягоным жыцьці Маркс згуляў вызначальную ролю, каб воля была мая — я быў бы цяпер замест Мігэля ў Жэнэве...

Ня ведаю, каторае зь месцаў паведамляе аб чалавеку болей, нараджэньня або сьмерці (пахаваньня) — я заўжды лічыў, што другое, — і ўсё ж першае шмат чаго сьведчыць прынамсі пра ягоных бацькоў і клясавае паходжаньне, раз ужо мы марксісты, а значыць ускосна — і пра яго самога. (На гэтым месцы, дарэчы, раю ўсім марксістам апроч майго бацькі перапыніць чытаньне.) Дык вось, калі паспрабаваць меркаваць пра Маркса ня толькі паводле ягоных твораў, але й паводле Трыру, хай нават сучаснага, то падлетак Карл уявіцца вам гэткім тыповым сынам адукаваных местачковых буржуа, правінцыялам, які прагнуў выбіцца з гэтай гістарычнай дупы куды-небудзь у людзі будучыні — прычым любым коштам, як ужо ўласьціва такім уседлівым натурам. Да таго ж, ён быў ня проста сынам, а славутым на ўвесь хрышчоны Трыр вундэркіндам, у якога ўклалі столькі ідэяў, надзей і грошай, што ён з раньніх гадоў адчуваў сябе проста абавязаным прыдумаць, а яшчэ лепей учыніць (як сам паабяцаў ужо ў школьным сачыненьні) штосьці геніяльнае, рэвалюцыйнае, карыснае ўсяму чалавецтву — хаця, магчыма, ніякіх іншых перадумоў, апроч матэрыяльных, для гэтага і ня меў... То ж бо быцьцё і сапраўды вызначае сьвядомасьць, прычым, трасца, ужо змалку: прыкладам, успрымаць рэчы ня як артэфакты, карыстаньне якімі (разам з мовай) адрозьнівае людзей ад жывёлы, а ўсяго толькі як фэтыш і ўвасабленьне тупой паднявольнай Працы, можа толькі той, у каго гэтых рэчаў дзяваць рэальна няма куды — і хто ніводнай зь іх сам ніколі не змайстраваў.

А можа і меў ён іншыя перадумовы, апроч гломазду: цымус, аднак, у тым, што юны Карл у выбары прафэсіі ўсё-ткі памыліўся, гадкоў якіх на сто, бо паводле яскравых прыкладаў усіх гэтых Дэкартаў, Ляйбніцаў, Сірано, Леанардаў, Мікелянджэлаў, Хайямаў, Бэйканаў, Ібн Сінаў, Арыстотэляў... — можна не працягваць? — імкнуўся стаць не абы-якім тэарэтыкам (аднаго Гегеля ўжо хапіла), і ня проста ўвасабленьнем абсалютнага духу, а ўвасабленьнем абсалютнага матэрыялізму, рацыяналізму й Рацыі («усё рэальнае ёсьць разумным»!), то бок сумай усяго даступнага чалавечага веданьня, апошнім у гісторыі полігісторам і першым навуковым матэрыялістам-поліматам! — перадапошнім, бадай, быў Гётэ, якому належыць гонар адкрыцьця, што за кожным падобным Фаўстам звычайна стаіць Мэфістофэль. Аднак, нягледзячы на сумленныя й тытанічныя разумовыя высілкі, Гётэў суайчыньнік з Трыру здолеў ужо толькі стаць «усебакова разьвітым дылетантам» (учуўшы гэты выраз аднойчы на ўроку музыкі, я запамятаў яго на ўсё жыцьцё — бо ў ім мне ўжо тады мроілася прадказаньне, якое, на жаль, непасрэдна тычылася мяне). Ну чаму ж, чаму так выйшла? — гэта я не пра сябе, а пра Маркса, са мною ўсё ясна, — цяжка сказаць: напэўна, таму, што сам час стаў настолькі разгалінаваным, складаным і Новым, што нават найвялікшаму гуманітарыю (ня блытаць з гуманістам) у сьвеце не ўдалося ўжо яго ахапіць, агораць і растлумачыць ува ўсіх яго праявах і плашчынях разам. Што яму ўдалося, дык гэта прыгатаваць сапраўды рэвалюцыйны гуляш з ужо вядомых інгрэдыентаў: прыстасаваць мальтузіянскую ідэю «барацьбы за выжываньне» да эканомікі (штось падобнае зрабіў для псыхалёгіі Ніцшэ), гегелеўскую ідэю «стадыяў разьвіцьця й сьмерці (мастацтва)» — да гісторыі, а грамадзтва апісаць як варажнечу эканамічных клясаў з супрацьлеглымі інтарэсамі. (З тым жа посьпехам можна апісаць людзкія паводзіны з дапамогай старажытнай тэорыі тэмпэрамэнтаў — навуковай яна ад гэтага ня стане.) Апісаўшы тальлю й ейныя масьці (і прыпісаўшы ролю джокераў «п(ралет)арыям»), Маркс тут жа запатрабаваў адмяніць гульню як махлярства (якім ёсьць у прынцыпе любыя знакава-абстрактныя стасункі, ня толькі эканамічныя, але ў тым ліку й моўныя), раздаць усім з банку па жэтоне й наагул назаўжды скасаваць сам па сабе азарт як несправядлівасьць па вызначэньні — то бок ніякай іншай, лепшай, цікавейшай ці справядлівейшай гульні ён насамрэч не прапанаваў.

Тым ня менш, прыхільнікі Маркса, якія шляхотна і рамантычна вераць ува ўсемагутнасьць асобна ўзятага чалавечага розуму, па-ранейшаму працягваюць сьцьвярджаць, што заснавальнік навуковага камунізму адной левай даў рады філязофіі, эканоміцы, гісторыі, сацыялёгіі, паліталёгіі й нават эстэтычнай тэорыі. Той факт, што да ўсіх сваіх галоўных высноў ён прыйшоў падазрона рана, пасьля чаго да канца жыцьця ўжо толькі шукаў — і вядома ж, знаходзіў, куды б ні ступіў! — ім пацьверджаньне, успрымаецца імі ня як прыкмета інтэлектуальнай акасьцянеласьці й канфірмэйшн баясу, а як чарговы (калі не асноўны) доказ Марксавай геніяльнасьці: нашто мяняць погляды, калі яны слушныя? А чаму яны слушныя? Ну, бо нязьменныя. (З такім жа амаль рэлігійным імпэтам, напрыклад, сюррэалісты трымаюцца за Брэтона, што «ніколі ня здраджваў прынцыпам сваёй маладосьці»! — во зух!) Дзеля абгрунтаваньня сваёй рацыі вернікі гатовыя штораз абагаўляць усё маладзейшага Маркса, не ўсьведамляючы рызыкі прыпаўзьці ўрэшце ў сваім пакланеньні ажно да калыскі мэсіі: і там, я перакананы, неўзабаве знойдуцца яшчэ невядомыя «рукапісы», хоць бы й на пялюшках-плашчаніцах, у якіх прарок заклікаў да вызваленьня з путаў тых самых пялюшак і якія ад нас зламысна ўтойвалі ўвесь гэты час вашынгтонскія мудрацы.

І ўсё-ткі нельга не прызнаць, што Маркс быў сапраўдным адмыслоўцам прынамсі ў адной вобласьці, а менавіта па частцы бязбожнага абсёру сваіх канкурэнтаў на полі геніяльнасьці — зрэшты, як і належыць бурлівай і самаўпэўненай маладосьці. Ужываючы гэтае рытарычнае «мастацтва палемікі», якое сёньня ў радыкальнай моладзі называецца «гэйт’н’ЛОЛ», юны Маркс у сваім пакоі, падазраю, нападабняў перад люстэркам трыбунаў Вялікай францускай рэвалюцыі (ах, Парыж! месца знаёмства зь вялікім Фрыдрыхам! не, не буржуазным матэматыкам Энгелем, а народным прамыслоўцам Энгельсам!), для якіх зьдзек над палітычным супернікам любога кірунку — гэткі рэпэрскі «бэтл» аван ля летр — быў формай палымянага публічнага даносу, што для таго, хто прайграў, амаль заўжды заканчваўся гільятынай. Пагадзіцеся, што ў параўнаньні з такой забавай якая-небудзь «руская рулетка» — як кідок касьцей у параўнаньні з шахматамі. Язык трэба на ўсякі выпадак гастрыць змоладу! Каб пасьля любой колькасьці апрацаваных галоваў ён лётаў туды-сюды, як алеем намазаны! Маркс, відаць, адчуваў, што ў выпадку паўтарэньня гісторыі гільятына абавязкова заплача па такіх буржуа як ён, таму пастанавіў загадзя стаць на бок гістарычнага правасудзьдзя й начапіць фрыгійскую шапачку — раз ужо трагедыі наканавана паўтарыцца, то найлепш будзе загадзя ператварыць яе ў фарс. У конкурсе на найлепшы камуфляжны касьцюм пераможа той, хто налепей падрыхтуецца да крывавага маскараду, а ў падмацаваньне сваёй кандыдатуры замест джоб аплікэйшн напіша ўсім зразумелую інструкцыю па карыстаньні гільятынай, і ў дадатак яшчэ «крымінальны кодэкс», паводле якога будзе лёгка вызначыць ворага. Самае цёмнае месца — пад самым падсьвечнікам, а найлепшая схованка — навідавоку ўва ўсіх! Калі ня можаш перамагчы масы — ачоль іх! А калі ня хочаш працаваць — займіся навуковым абгрунтаваньнем неабходнасьці й шляхотнасьці Працы, пра якую ўжо змоладу маеш чыста тэарэтычнае паняцьце. Пакуль усякія Энгелі сушылі мазгі над тым, як знайсьці спосаб прынамсі ў будучыні пазбавіць масы ад самой гэтай неабходнасьці, «радыкальны» Маркс, наадварот, даказваў, што дастаткова будзе пазбавіць працу «адчужанасьці» — як? — а зрабіць так, каб чалавек працаваў не на аднаго эксплюататара, а адразу на ўсіх! І галоўнае — ні ў якім разе не на сябе самога, як наіўна лічыў Ўайлд! («Я ж ня дзеля сябе, я ж дзеля людзей! мне самому ні халеры ня трэба! у мяне і так усё ёсьць! а няма — дык дадуць!») Матывацыя працы павінна «ўсяго толькі» зьмяніцца на сто восемдзесят градусаў: маўляў, калі праца стане «ўсьвядомленай неабходнасьцю», то адразу стане й свабоднай! Дзякуй табе, Георг-Вільгельм-Фрыдрых! Дастаткова рабу ўсьвядоміць неабходнасьць рабства (ну, усе ж рабы — чым я лепшы?) — і назаўтра ён сам, з уласнай волі, радасна пабяжыць ішачыць з адчуваньнем поўнай свабоды. Асуджаны на сьмерць вызваліцца ад яе ня тым, што ўцячэ з-пад варты, а што ўсьвядоміць аб’ектыўную неабходнасьць адчыкрыжыць сабе галаву паводле законаў Гісторыі: гэта ж карысна не для тых, хто напісаў закон, а для Ўсіх людзёў! Значыць, і для мяне ў тым ліку! І я ж чалавек! — рукі, ногі, галава (ну, да часу)... Праўдзіва філязофскі падыход! — які паралізуе ўсякую волю да рэальнага супраціву эксплюатацыі, і пагатоў не адмяняе эксплюатацыі, а проста робіць зь яе тое, што Гегель адным махам зрабіў з «рэчы ў сабе» — «абстрактны панятак», абумоўлены толькі часовай гістарычнай недаразьвітасьцю Духу (у Маркса — грамадзтва), якую, маўляў, лёгка пераадолець! Настолькі лёгка, што лепш зрабіць гэта хірургічна-рэвалюцыйным шляхам, то бок тут і цяпер! А яшчэ лягчэй узьвесьці недаразьвітасьць у Абсалют і абвясьціць гэты абсалютызм разьвітасьцю! — ды што ўжо там, адразу найвышэйшай магчымай ступеньню разьвіцьця! А чацьвёртаму не бываць!

Да непазьбежнай экспэрымэнтальнай праверкі сваёй усеахопнай тэорыі Маркс, на жаль ці балазе, так і не дажыў, але ж каб такія адчайныя героі паміралі раз і назаўжды, як простыя людзі — так не бывае, у чалавецтва іх ня так шмат. Жыцьцё, хай для Маркса й пасьмяротнае, ішло далей: старая скептычна-нерашучая буржуазная Эўропа пад выглядам падарунку сьпіхнула трырскага генія Расеі-Маладой! Лепшага адрасата такой данайскай шчодрасьці немагчыма было прыдумаць: абнадзееная адносна нядаўнім прэцэдэнтам ув асобе ўласнага полігістора з народу акадэміка Ламаносава (зрэшты, у кожнай нацыі прынамсі адзін такі знойдзецца, а як не — дык прызначаць), Расея тут жа аддзячыла Эўропе за Маркса першай у сьвеце дзяржавай рабочых, сялян і палітычна падкаваных (збольшага простымі, як валёнкі, плякатамі) кухарак, дзе з часам замацавалася перакананьне, што геніяльнасьць перадаецца разам з партыйнай прыналежнасьцю й мацнее з усё вышэйшай палітычнай функцыяй: гэтак была працягнутая традыцыя «геніяльнага правадыра» й заснаваная пазыцыя генсека — гэткага новага Папы, сьвятога Айца народаў. Дзеля справядлівасьці варта зацеміць, што калі ў анямечанай Расеі прынамсі рабілі выгляд, што геніяльнасьць правадыра часткова грунтуецца на нейкай нібыта навуцы (прычым «заходняй»!) — то ў канчаткова адурэлай ад арыентальнай містыкі й ідэалістычнай філязофіі «абруселай» Нямеччыне фюрэр быў ужо поўным геніем-невукам — увасабленьнем «чыстай інтуіцыі», якая завяла яго вядома куды. Нагадаць тут, што сам Маркс (які ні пра што іншае й ня марыў) дэ юрэ не нясе адказнасьці ні за якія практычныя спробы ўвасабленьня ў жыцьцё ягонага «ўсемагутнага, бо праўдзівага» вучэньня — слушна, але яшчэ больш слушна тое, што сам ягоны вобраз непагрэшнага мудраца й празорцы, які ён меў ужо пры жыцьці, яшчэ не сфармуляваўшы сваіх прароцтваў да канца, значна ўмацаваў традыцыйную веру ў прарокаў на Ўсходзе і спрыяе ёй да сёньняшняга дня лепш за ўсякія сьвятцы. (Зрэшты, і гэта пры жаданьні можна зваліць на Гегеля.)

Расея, як вядома, умее даць здачы й нікому вінаватай не застаецца: яшчэ пры жывым Айцу яна, дзякуючы свайму палітэканамічнаму (але далёка не марксісцкімі сродкамі дасягнутаму) уплыву, канчаткова разьлічылася з пазыкай і вярнула сьвету (у тым ліку «трэцяму»)... Маркса! Той, нібы бумэранг, вярнуўся ў Эўропу са сьвістам, пераможна і, трэба сказаць, своечасова, як процісродак (ці хутчэй прышчэпка) ад карычнева-цемрашальскага мору, і пасьля кароткага флірту Молатава з Рыбэнтропам насамрэч дапамог, на пару з рэанімаванай праваслаўнай верай, вывесьці стары кантынэнт з комы — праўда, палова цела ў хворага так і засталася паралізаванай, але і гэта быў яўны прагрэс. Удзячныя эўрапейскія інтэлектуалы тут жа зноў ухапіліся за Марксаву бараду як за забытую ўлюбёную цацку і заўзята валындаліся зь ёю да самага жніўня 68-га году — бо 18-ы, 21-ы, 30-ы, 33-ы, 35-ы, 37-ы, 39-ы, 40-ы, 44-ы, 54-ы, 56-ы й 57-ы за сур’ёзныя контраргумэнты не прызнавалі — пасьля чаго асобныя зь іх нарэшце ня вытрымалі, плюнулі ды абвясьцілі сябе сьпярша «новымі левымі», а пасьля й «новымі філёзафамі», канчаткова прамяняўшы Маркса за Салжаніцына й постмадэрн. Урэшце дайшло да таго, што пад канец ХХ стагодзьдзя на кампутарызаваным Захадзе новым увасабленьнем найвялікшага генія ўсіх часоў стаў тыповы «монагістор» Айнштайн (аўтар іншай унівэрсальнай тэорыі, не без дапамогі якога вынайшлі чарговую, цяпер ужо атамную гільятыну), — тады як колішнія народныя ўлюбёнцы й валадары дум Маркс з Энгельсам ператварыліся ў гэткі правобраз Бювара й Пэкюшэ ад палітэканоміі — прызнаюся, апошнія двое ніколі не здаваліся мне задужа сьмешнымі, і ў іх ёсьць штосьці фаўстаўскае, але ж для спачуваньня гэтага ўсё-ткі малавата... Лічы, да самага новага тысячагодзьдзя ўканец састарэлы сівавалосы Маркс бадзяўся па дабрачынных прытулках акадэмічных устаноў (дзе з усіх катэдраў, апроч філязофіі, дый тое гегельянскай, яго нязьменна выкідалі, як і ягонага калегу-візыянэра Фройда з псыхалёгіі), прыкідваючыся ўсяго толькі прадстаўніком субкультуры гіпі — і тут настаў... — у каторы раз! — уратавальны эканамічны крызіс! Эўрыка! Ану, дзе там наш языкаты трыбун, кудлаты Самсон, мітычны асілак Маркс? Тэрмінова выпісвайце ягоны мозг з моргу й кладзіце ў крыянічную ўстаноўку, крыніцу ўсіх нашых надзей на будучыню! Адкуль яго можна будзе пэрыядычна даставаць да канца веку, як дулю з кішэні! А вунь ужо і пралетарыі ў камуфляжных майках з надпісамі «ЮЭсЭй» і «Кока-Кола» (па якой пустэльні яны так доўга хадзілі?) цягнуцца роўнай чарадой з Поўдня, каб адпомсьціць за пераможаны Ўсход! Зараз яны гэтаму Паўночна-Заходняму капіталізму ўваляць па самы край! Ідзе ўжо ня проста вайна народная, а барацьба клясавая! Эўрафашыкі, гэты ўвасоблены Попыт на камфортны лебэнсраўм, традыцыйна лепей узброеныя, у тым ліку фальшывым пачуцьцём інтэлектуальнай і расавай перавагі — але ж іх мала, і ім ужо няма куды ўцякаць — а вось пралетарыям ёсьць! толькі наперад! да таго ж іх, як і ў айчынную, да халеры, і ім у прынцыпе ўсё адно, дзе й за што памерці! Няма чаго траціць, апроч ланцугоў на шыях! Перамога другіх прадвызначаная! — а раз прадвызначаная, то вялікі Маркс, натуральна, ня мог яе не прадбачыць!

А вось я, у адрозьненьне ад марксістаў, не сьпяшаўся б называць сваіх калегаў-уцекачоў з Поўдня пралетарыямі — у мяне падазрэньне (ці мо спадзяваньне), што яны ад сваіх айчынных пралетарыяў наадварот уцякаюць, прычым акурат у шырокія абдымкі спажывецкага грамадзтва. Усё залежыць ад таго, як разумець «пралетарыя». Паводле немарксісцкай старажытнарымскай тэрміналёгіі, пралетарый — гэта той, хто мае адзіны капітал: біялягічны, то бок уласных дзяцей (гэтых самых «пролаў» — такі сабе «дзетароб»), над якімі і ўладарыць, як іншыя над рабамі. Дзеці рымскага пралетарыя, натуральна, жывуць у голадзе й нястачы, горш за тых жа рабоў або скаціну — але бацьку гэта ў прынцыпе глыбока да вагіны іхнай маткі-пралетаркі. Яму ўсё да вагіны. Сэкс — забава беднаты! Дзяцей ён можа і прадаць, і проста на вуліцу выгнаць, а памруць — ён новых сабе наробіць. Кожны сам за сябе! Выбарчага права ён ня мае, а калі й мае, то не карыстаецца — бо што гэта яму дасьць? У рэспубліканскае войска рымляне яго не бяруць, бо яшчэ да Маркса добра ведаюць, што ў пралетарыя няма айчыны, таму й абаронца зь яго ніякі — яму папросту няма чаго бараніць, не дзяцей жа, дый мець зброю ён сабе дазволіць ня можа, хіба што чужую ўкрасьці. Маўляў, толькі дайце яму арудзьдзе працы, і ён зямлю пераверне! — ну, прынамсі, пакалупае, ён жа ж вам не вясковы ідыёт які-небудзь...

Насамрэч, рукі ў пралетарыя адвеку сьвярбяць не па арудзьдзі, якое ён ня ведае куды прыкласьці, і пагатоў не па працы аратая, а па аружжы, тады як срака сьвярбіць па прыгодах і далейшым дзетаробстве — на ражна працаваць, калі можна экспрапрыяваць іншых? Як вясковых ідыётаў, так чужых (ну, да часу) багацеяў? Праз гэта першай пралетарскай рэвалюцыяй у гісторыі ёсьць так званыя вайсковыя рэформы Гая Марыя (107 г. да н. э.; другой быў, напэўна, «Народны крыжовы паход», які дзеля маркскіроўкі абзываюць «сялянскім»! — яўна недаацэньваючы сялянства й яго сапраўдныя каштоўнасьці). Рэформы фактычна ствараюць першую эўрапейскую рэгулярную армію: рымскія пралетарыі валам валяць у новыя легіёны, упершыню сфармаваныя і ўзброеныя да зубоў не за прыватныя, а за дзяржаўныя грошы, а ўжо неўзабаве гэтыя легіёны (шкадуючы, што Карфаген разбурылі ўжо да іх) заваёўваюць Галію! Юдэю! Брытанію! Германію! Распаўсюджваюць культуру! І нішчаць іншыя! Перамагаюць рабоў! — пралетарыі ў Рыме заўжды былі вольнымі — якія мелі нахабства паўстаць на чале з Марксавым улюбёнцам Спартаком! А пад гэтую музыку яшчэ й абвяшчаюць Цэзара Цэзарам! Бывай, гробаная рэспубліканская дэмакратыя! Жыве дыктатура! Вось ён, правобраз «ударнай трудавой арміі» Троцкага! — так і нястворанай, бо акурат «трудавой». Пралетарый і праца — рэчы несумяшчальныя, а вось пралетарый і гвалт — блізьнюкі-брація! менавіта таму адзіны магчымы камунізм — ваенны. І так штораз: як толькі на арэну гісторыі выходзіць рэгулярнае войска — ці то Карла Пятага, ці то Напалеона Першага — разам зь ім туды ж вылазіць пралетарыят, што нязьменна абагаўляе свайго генэрал-правадыра! — які досыць часта бывае здраднікам папярэдняй рэвалюцыі, пераважна сялянска-буржуазнай. Пралетарыю побаку, яму сапраўды няма чаго траціць, толькі не апроч кайданоў (гэта так, пафасная мэтафара), а апроч уласнай скуры — вось яе ўжо ён з задавальненьнем прадасьць кожнаму! Хоць бы за пяць лыжак заціркі! Зірніце бліжэй на ўсіх гэтых канкістадораў, ляндскнэхтаў, апрычнікаў, янычараў, прыватыраў, штурмавікоў, эсэсаўцаў, энкавэдыстаў, парамілітарыяў! Адвечная мара ў пралетарыя адна — зрабіцца шляхціцам! Пэнсіянэрам саюзнага значэньня! Таму ён і прэцца ў вайсковае саслоўе, мянтуру, гэбуху! Стварае цьвет любой дыктатуры! Гвалт — павітуха гісторыі? То бок гэта і ёсьць прагрэс? Ну і што будзе, калі аб’яднаецца свалата ўсіх краін? Можна падумаць, яна дагэтуль не аб’ядноўвалася! Пад рознымі лёзунгамі і з аднолькавымі мэтамі! Маўляў, давайце створым прафсаюз забойцаў з мэтай скасаваньня ўсіх забойстваў! Сапраўды, адкрыцьцё: калі арганізаваць навалач, з навалачы атрымаецца добра арганізаваная навалач! З дэклясаваных — кляса! Дай толькі бог, каб ніхто ня даў ім вызваленьня!

То бок з гістарычнага гледзішча «пралетарый» — не «прыгнечаны», а прыганяты, і пагатоў не «змагар», а — найміт! салдат ад слова «сольдзі»! кшатрый! гопнік!

Так, эксплюатаваны! толькі не як раб ці прыгонны селянін, а мусова-дабраахвотна! праз адсутнасьць усякіх ідэй і фантазіі! У лепшым выпадку, то бок у «мірны» час — на збольшага няпыльнай працы, дзе ён выяўляе сябе гэткім статыстам, шкоднікам, злодзеем і гультаём стаханаўскіх маштабаў, у горшым — на гэтай самай «гераічнай» вайне, дзе ператвараецца ў рабаўніка, гвалтаўніка, садыста й галаварэза, а пасьля вайны, амаль аўтаматычна — у Героя, новага шляхціца, пажыцьцёвага карыстальніка прывілеямі й кар’ернага бюракрата, аднаго з шасьцісот тысяч памагатых тырана, якія насамрэч кіруюць тыранам, кажучы словамі Ля Боэсі. Лёгка ж зрабіцца зь Бювара прафэсарам Марыярці! (А падобныя замашкі ў Маркса былі, калі верыць Бакуніну. Вось толькі створаную ім на паперы непераможную Ўсясьветную Армію ўспадкавалі ўжо іншыя.) Каб крышку абяліць гэтых сваіх «перадавых» і «да канца рэвалюцыйных» (да канца скарбонкі хіба, ну няхай да канца прыватнай маёмасьці — калі рабаваць ужо ня будзе чаго), Марксу давялося нават выдумаць «люмпэн-пралетарыят», то бок пакрыўдзіць ні за што цэлы слой асацыялаў, гэтых пост-арыстакратаў (сапраўдных парыяў), галоўнае адрозьненьне якіх ад пралетарыяў — тое, што яны не баяцца ісьці на індывідуальны гвалт, тым часам як пралетарый, сцыкло ад прыроды, здольны да гвалту толькі ў вялікім натоўпе й толькі з дазволу «вышэйшай улады». (Таму, каб не расейская салдатня й матрасьня, чакаць пралетарскай рэвалюцыі давялося б яшчэ доўга.) І яшчэ асацыяла, у адрозьненьне ад пралетарыя, нашмат складаней купіць, бо ён звыклы жыць «сваёй галавой», а не чужой, хоць бы й Марксавай. Што да «клясавай сьвядомасьці», то яе здольная абудзіць і ўмацаваць у пралетарыях не эксплюатацыя й не змаганьне зь ёю, а толькі вайна й супольны ўдзел у «рэвалюцыі», то бок у тэроры супраць астатніх «клясаў», у тым ліку рабочага й сялянскага, якія ня толькі працуюць больш за іх, а апроч сьвядомасьці маюць яшчэ й сумленьне. Зрэшты, клясык і сам, аддамо яму на разьвітаньне належнае, на ўсякі выпадак заклікаў гэтых таварышаў падалей ад граху скасаваць усякія клясы — ну, тыя і касавалі, як умелі, то бок касілі.

Адным словам, нездарма ў Трыры стаіць ня толькі Марксаў дом-музэй, але пакуль яшчэ й рымская брама — гэткі маўклівы напамін пра першапачатковы сэнс слова «пралетарый». Калі ж ля самога музэю нехта мясцовы, бачачы фоцік у вашых руках, спыняе хаду і ўпершыню падыходзіць да мэмарыяльнай шыльды, каб зразумець, што гэта вы ўласна фатаграфуеце, то ведайце — акурат гэта пралетарый і ёсьць, незалежна ад ягонага паходжаньня, сіцылійскага ўжо там альбо не.

24.

У далёкім шэсьцьдзесят дзявятым годзе адвакат з Гомбургу выправіўся па дамбартэраўскім абмене ў Блёванд, у прыморскі дом тамтэйшай маладой сям’і — аднак дамоўленыя тэрміны вандроўкі былі скарэктаваныя на паўдарозе паломкай ягонага мінібусу, якая на два дні затрымала яго ў Ліпштаце. Гэтага часу адвакату, мужчыну ў найлепшым веку, хапіла, каб пасябраваць зь невялічкай групай юнакоў і дзяўчат зь іншай сям’і, так званай «Рэйнбаў фэмілі», якія вандравалі ў тое лета па Эўропе паводле прыкладу сваіх амэрыканскіх аднагодкаў і аднадумцаў. Адвакату мела шчасьце дужа прыглянуцца адна зь дзяўчат, таму ў так званы разьвітальны вечар ён, пад уплывам тэстастэрону й канабіноідаў, прапанаваў усёй кампаніі суправаджаць яго ў Блёванд, дзе ў ягоным распараджэньні, маўляў, на цэлы месяц будзе вялікая прыватная хата. Качоўная моладзь, нягледзячы на позьні час і высокую ступень інтаксыкацыі, тут жа ацаніла патэнцыйныя выгады часовай страхі над галавой і іншых здабыткаў буржуазнага ладу жыцьця — а ўжо на наступны дзень вясёлкавая сям’я засялілася на месца сям’і звычайнай. Гэтак у Блёвандзе зьявіўся адзін зь першых у Даніі сквотаў, тыповая гіпоўская камуна, якая дзякуючы тэлефоннай і полавай сувязі разрасталася з кожным днём. На другі тыдзень яе існаваньня ў госьці да сквотэраў на патрабаваньне суседзяў завітала паліцыя, толькі каб быць сустрэтай на парозе самаўпэўненым абдаўбаным адвакатам, што прадэманстраваў людзям у форме юрыдычна завераны дамбартэраўскі кантракт і прапанаваў на выпадак нейкіх пярэчаньняў зьезьдзіць да яго ў Гомбург па сьведчаньне саміх гаспадароў (схлусіўшы, быццам тэлефону ў яго там няма). Як толькі сям’я з Блёванду атрымала ад паліцыі тэлеграму аб тым, што ў іхным нядаўна набытым коштам неверагодных працоўных высілкаў і банкаўскіх пазыкаў доме завяліся гіпі клічнік, сумленны бацька й муж адразу ж сеў на каня, а там і на самалёт, і яшчэ ўвечары парушыў спакой адэптаў свабоднай любові грукатам у дзьверы. На наступны дзень знэрваваная маладая жонка ў Гомбургу дачакалася тэлефоннага званка: муж паведамляў ёй радасную навіну, што паводле дамовы з адвакатам перадае прыморскі дом у вечнае ўладаньне камуны й раіць жонцы з малым як мага хутчэй вяртацца ў Блёванд, каб уліцца ў нашмат больш шырока зразуметую й колькасную сям’ю, бо свой дом у Гомбургу адвакат зьбіраецца неўзабаве прадаць дзеля пакрыцьця выдаткаў блёвандзкага фалянстэра. Кінуўшы слухаўку, бедная жанчына расплакалася, бо сама ня ведала, што ёй думаць: ці небарака муж звар’яцеў пад узьдзеяньнем ЛСД, ці гіпікамуністы ўзялі яго закладнікам і пад пагрозай сьмерці прымусілі адмовіцца ад маёмасьці? Будучы вернай жонкай і адказнай маці, кабета схапіла пад паху дзіця й пакуль ня позна рынулася ў Блёванд, каб паспрабаваць вырваць каханага з чэпкіх шчупальняў прыблудных распусьніц і наркаманаў. Па прыбыцьці дзьверы ёй адчыніў сам гомбурскі адвакат, які сустрэў яе асабіста ўпершыню й мусіў тут жа прызнаць, што ніколі дагэтуль ня бачыў такога прыўкраснага анёльскага твару, дадаткова ўпрыгожанага рашучасьцю змагацца за сваё патрыярхальна зразуметае жаночае шчасьце да канца. Адвакат на месцы прапанаваў маладзіцы зь дзіцём паспрабаваць дасягнуць гэтага шчасьця разам, калі трэба — разам з рукой і сэрцам, умомант перадумаўшы прадаваць свой дом у Гомбургу: за які месяц аднастайных групавых трыпаў і трахаў жыцьцё ў камуне добра яго задрала. Жанчыне і самой за гэты час досыць спадабалася ў Гомбургу, як спадабаўся й шырокі жэст гэтага мужнага чалавека яшчэ шырэйшай душы, таму яна пагадзілася на ягоную прапанову, вярнулася разам зь ім у Гомбург, падала на развод і ўрэшце дачакалася таго шчаснага моманту, калі ўсю «Рэйнбаў фэмілі» разам зь ейным здраднікам-мужам паступова перасаджалі за дробныя крадзяжы, бо выдаткі камуны вымагалі ад іх усё большай эканамічнай актыўнасьці ў навакольлі мястэчка. З таго часу новаствораная маладая сям’я з Гомбургу выкарыстоўвае ўспадкаваны паводле пастановы суду дом у Блёвандзе ў якасьці лецішча і ня мае найменшых намераў прапаноўваць яго яшчэ некаму, назаўжды пакінуўшы ня толькі шэрагі чальцоў Дамбартэру, але й незабыўны сьлед у яго гісторыі ў выглядзе згаданага кантрапункту, то бок пункту кантракту.

25.

У агульнай суме я правёў у Трыры ня больш часу, чым у кінатэатры, трапіўшы на кіно не ў маім, мякка кажучы, гусьце — і гэта мяне яшчэ чакаў гэпі-энд з субтытрамі! Перад крамай, куды я ішоў набываць у дарогу чарговую бутэльку вады, мяне ўжо, як на злосьць, каравулілі мясцовыя гопнікі. (Я чуў вашае пытаньне! Адказваю: так, сіцылійцы! Радуйцеся!) Гопнікаў было трое. Пазнаўшы ўва мне па вачах арыйца й антысіцылійца, яны тут жа спынілі мяне зразумелым кожнаму беларусу нямецкім словам «Гальт!». Перад маймі вачыма ў той момант праімчала некалькі стужак айчыннага «Партызанфільму» й нядаўняя сцэна ў парку. Без усякага супраціву я ўзяўся здымаць з шыі камэру з фоткамі Марксавага дому, якія наіўна быў зьбіраўся адправіць бацьку, як тут гопнікі мяне перапынілі й загадалі: сьпярша здымі нас, маўляў, на памяць! — пасьля чаго абняліся за плечы і вышчэрылі белыя зубы проста ў мой аб’ектыў. Такога вытанчанага садызму не прыдумалі б нават «партызанфільмаўскія» сцэнарысты. Я ўжо вагаўся, ці не паўтарыць мне подзьвіг юнака з «Камсамольскага білету» Куляшова, настолькі мне зрабілася горача, але ўсё-ткі было цікава, што будзе далей, таму я шчоўкнуў іхныя задаволеныя пысы так добра, як умеў. «І што зараз?», пытаюся. Зараз усе трое падскочылі да мяне й пачалі разглядаць здымак на дысплэі фоціку, ляпаць мяне па плячах, маўляў, добра атрымалася, малаток, шчыры дзякуй — а сам адкуль, што толькі па-ангельску? О, Прага! — кул! Ну, як табе ў нас у Трыры, падабаецца? Я ўжо і сам ня ведаў, што ім адказаць, бо настолькі простага й сяброўскага абыходжаньня ад гопнікаў не чакаў — ні біць, ні рабаваць яны мяне не зьбіраліся, нават не прасілі, каб я даслаў ім імэйлам фотку — яны ж, маўляў, яе ўжо бачылі, навошта ім яе яшчэ мець... Не, такіх духоўных і падкаваных па Фроме гопнікаў я яшчэ нідзе не сустракаў — ні ў Юрапе, ні ў нас на Ўсходзе. Адным словам, гэпі-энд крануў мяне ледзь не да сьлёз, як ужо бывае ў якасных галівудзкіх фільмах. Мне нават стала шкада, што я так заўчасна вымушаны зьехаць з Трыру, дзе мне ўсё-ткі ўдалося сфатаграфаваць сваіх сіцылійцаў, да таго ж — нашмат больш фатагенічных, чымся ў парку.

Ну ці ж мог я пасьля такога яшчэ й спадзявацца, што мой чарговы кіроўца таксама будзе досыць фатагенічным! — больш таго, нават фатагенічнай! — немачкай гадоў дваццаці! Не разумею, як можна такім маладым людзям выдаваць правы! І як яны пасьпяваюць іх так хутка атрымаць! Я нават пабаяўся сьпярша залазіць у ейнае «Эс’ЮВі», бо не хацеў, як мачыст і эйджыст, даць веры, што гэтая крохкая дзяўчына здолее ўтрымаць у сваіх пяшчотных ручках кіраваньне такой здаравеннай тачкай! Але ж дамова ёсьць дамова: асьцярожна, дзьверы зачыняюцца, толькі замком вось ня трэба бразгаць, наступны прыпынак — Льеж. Такса за праезд — восем эўра.

Як я ўжо зразумеў цягам дня, у Балбатрансе, у адрозьненьне ад таксі, а пагатоў аўтобусу, прынята з кіроўцам ня толькі балбатаць, але й знаёміцца — да чаго мяне ў гэтым выпадку асабліва й ня трэба было прымушаць. Пагадзіцеся, што яшчэ перад узьлётам варта ўсё-ткі як мага болей даведацца пра пілёта прыватнага лятака, які абяцае паказаць вам неба — прыкладам, ці здолее ён, калі што, прызямліцца. Дык кажаш, цябе зваць Імке? Фон Трыр? (Ха-ха, а ты дасьціпны! Дзякуй. Умею ж, калі прыпрэ!) Не, маўляў, з-пад Франкфурту, але бацькі цяпер жывуць у Саарбрукене, яна ж кагадзе паступіла ўва ўнівэрсытэт і жыве ў Гайдэльбэргу. Ваў! У Гайдэльбэрскі ўнівэрсытэт? Ну так, які ж іншы. Не скажы, ёсьць і іншыя... А вучысься на каго? Мэнэджэрку якую, напэўна? Эканамістку? — Чаму менавіта эканамістку? — Ды так, машына твая навеяла... — Машыну бацькі набылі, як бы мне ў падарунак на дзень заканчэньня школы, толькі я ёю рэдка карыстаюся, збольшага ўлетку, у Гайдэльбэргу яна мне без патрэбы, у мяне там ровар ёсьць, ну хіба калі дамоў ежджу, то зручна, але гэта ня часта. Во як, бацькі, значыць, заможныя... Ды не асабліва, але ўласную фірму маюць, могуць сабе дазволіць падбаць пра доччыную бясьпеку на аўтабане, у такім «джыпе» яна як у танку — то бок і я таксама, доўнт ўоры. А вось акурат ёй самой, маўляў, лішнія грошы не зашкодзяць, ня ўсё ж у бацькоў прасіць, таму й закінула сваю інфу на Балбатранс, да таго ж ёй карысна знаёміцца з рознымі новымі людзьмі, ужо дзеля абранага кірунку веды... Дык што ж ты там вывучаеш? Ну ўгадай! Добра... творчае пісаньне? Не! Сьвятое? Ані блізка! Жаночую эмансіпацыю? Цяплей. Стадыі джэндэру? Гарачэе. Я яшчэ не ўгадаў? То — гісторыю? Пфф! Здаюся! Сацыялёгію! Божа, ну я й тупы. І кім будзеш? Напэўна, сацыёлягам? Неабавязкова. Мо, проста сацыяльнаю працаўніцай. Ці ў палітыку пойдзеш. Анягож! Ты што, анархістка? Не, я яшчэ ня вызначылася. Пакуль без канфэсіі. Бачыш, і я таксама. Толькі не пакуль, а ўжо. (Пачынаю адкрыта какетнічаць.) А раней кім быў? Раней? Належаў да аўтафэкальных ўудыстаў. Ух ты! — ня чула... Нядзіва. А цяпер улетку што робіш, Імке? Падарожнічаеш? Ну так, калі дакладна, еду да аднакурсьніцы зь Льежу, падбяру яе й паедзем адпачываць. Не ў Галяндыю, часам? Ага, дык ты ў Галяндыю? У Амсьцік? Так, у тым ліку. От, шайзэ! Што здарылася? Здаецца, не туды павярнула. Цяпер едзем на Люксэмбург. Гэта я цябе забалбатаў, выбачай... Ды не, гэта ты выбачай. Такі аб’езд... Не бяды, я ў Люксэмбургу яшчэ ніколі ня быў. Хаця пару знаёмцаў там маю, працуюць між іншым у эўраструктурах, перакладчыкамі. А ты сам хто па прафэсіі? Я? Цяпер, лічы, ніхто. Беспрацоўны? Лепш будзе сказаць — уцякач. (Пачынаю какетнічаць па максымуме.) Уцякач?! Ня бойся, Імке, я ўжо даўно легалізаваны, прышчэплены й нават асыміляваны — прынамсі, у Чэхіі. Ды я не баюся, наадварот — уяві, я яшчэ ніколі ўцекача жывога ня бачыла! Толькі на фотках. А я дык на фотках бачыў толькі мёртвых... (Гэта я дарэмна.) Нічога сьмешнага ня бачу. (Дакакетнічаўся.) Прабач, гэта называецца чорны гумар... Перастань, а то высаджу! Усё, больш колераў згадваць ня буду, абяцаю... Што зробіш, я ж з усходу... А дакладней? Ну, як табе сказаць... Можа, чула пра такую краіну, Вайсруслянд? Гэй, ты абяцаў, што больш колераў згадваць ня будзеш! Вон з маёй машыны! Ха-ха, зірні на сябе ў люстэрка! Ну так, сапраўды, крыху зьбялеў... Удала ты мяне падкалола, не чакаў. Вось бачыш, як ты мяне недаацэньваеш! Маўляў, «ці чула пра такую краіну»! Ага, дык ты там была? Ну, не бяды, я сам там даўно ня быў. Быць не была, але са мною вучыцца пару чалавек беларусаў. О, нават пару! Так, і шмат пра Беларусь расказвалі! Патрыёты! З Патрыятычнага зьвязу! Так я і думаў... Патрыя ад слова патэр. І што казалі — што «ўсходняя Швайцарыя»? Тады і праўда, на халеру туды ехаць, калі заходняя пад бокам — можна і там сабе ўяву стварыць. Дык а ты чаго туды ня езьдзіш? Куды, у Швайцарыю? Бо там дорага. Ну не прыкідвайся дурнем... На бацькаўшчыну? Не, ну я ж кажу, што я ўцякач... Чакай, дык гэта быў ня жарт? Ну а чаму — жарт? Таму што я ўяўляла сабе ўцекача крыху іначай. Хаця ў прынцыпе, калі падумаць, ты падобны. Дзякуй на добрым слове. То давай, хопіць прыбядняцца, расказвай, чаго ты ўцёк. Дарога яшчэ доўгая. Так, асабліва празь Люксэмбург...

26.

Быць легальна й паводле магчымасьці назаўжды пазбаўленым ад абавязку ўдзельнічаць у штодзённым айчынным маразьме — адзіны плюс, які выплывае для мяне зь юрыдычнага тэрміну «ўцякач». Аднак, каб насіць яго ў Юрапе з сапраўдным гонарам, трэба ўцячы як мінімум з-пад куляў, ад голаду ці эболы — таму я ніколі, як ні парадаксальна, да гэтай сацыяльнай групы не прымазваўся, аддаючы перавагу самаазначэньню «эмігрант». Розьніца, памойму, нават ня ў кулях, а ў тым, што эмігрант зьяжджае з уласнай волі й пераважна адзін, і матывы ягонага ад’езду, як матывы дзеяньня любога канкрэтнага чалавека — досыць няўцямныя зь першага погляду, у адрозьненьне ад матываў перамяшчэньня вялікіх народных масаў, у якія яго дзеля зручнасьці імкнуцца запісаць па прыбыцьці, хаця сам ён прагне якраз ня столькі «статусу», колькі магчымасьці адбіцца ад статку. Праз гэта мяне, калі шчыра, ніколі асабліва не цікавіла як зьява, прыкладам, беларуская сялянская эміграцыя, даваенная ўжо там ці ваенная, апалітычная ці палітычная — назаві яе як хочаш, а сутнасьць яе застанецца тая ж: мусова-заканамерная. У пэрыяд глябалізацыі, трэба сказаць, сялянская эміграцыя набыла нечуваныя дагэтуль маштабы — бо сам сьвет сапраўды стаў глябальнай вёскай, а не глябальным горадам, як уяўлялася некаторым. Калі нехта параўноўвае сёньняшнюю сытуацыю зь пярэдаднем падзеньня Рымскай імпэрыі, то іхная рацыя ў адным: Рым, што нарадзіў Эўропу й Захад як такі, ператварыўся сваімі собскімі сіламі, то бок яшчэ да ўсякіх барбараў, зь Вечнага гораду ў Субуру, гэткі вечны прыгарад уласнаручна створанай імпэрыяльнай Вёскі. А ўжо ў наш час не пралетарыі, а сяляне ўсіх краін здабылі гэты касмапалітычны прыгарад, і ня штурмам, а спрадвечнай вясковай хітрасьцю й практычнасьцю, пасьля чаго, апынуўшыся ў дастатковай крытычнай масе, дзеля зручнасьці падзялілі яго... на вёскі! Ці на «раёны» — акурат як у часы майго дзяцінства. (Дзякуй, вядома, што не зрабілі зь яго пашу для коней, як іхныя пралетара-мангольскія папярэднікі — бо гэта ўжо з гаспадарчага гледзішча далёка ня так прыбыткова, як гандаль.)

Сяляне нездарма аддаюць перавагу вялікім гарадам перад мястэчкамі: мястэчка ўжо заўжды «камусьці належыць», у ім ёсьць нейкая свая біясыстэма, упісацца ў якую цяжэй — а вялікі горад усіхны й нічый, менавіта таму, што вялікі. Тут іхная прысутнасьць будзе не такая заўважная, тут лёгка стварыць уласную вёску-гета дзе-небудзь у старым квартале, які раней займалі ненавісныя ім гэбраі, або ў панэльным прадмесьці, дзе раней жылі, дакуль не ўзьняліся ў сацыяльных ліфтах на нябёсы, пралетарыі-дзетаробы, што з часам развучыліся нават множыцца. Асталяваўшыся й вызначыўшы тэрыторыю свайго сельсавету, можна пачаць хадзіць па вуліцах у майках улюбёных землякоў-футбалістаў да кален, размахваць на ўсю шырыню душы рукамі й гарлаць на ўвесь квартал, радуючыся свабодзе й даючы волю сваёй чалавечай прыродзе — наагул, паводзіць сябе акурат як кагадзе ў сваёй сіцылійскай ці яшчэ якой вёсцы. Уявіце сабе на месцы гэтага глябальнага селяніна, пасярод якой-небудзь гістарычнай плошчы, нашага беларускага калгасьніка, жыхара аграгарадку — думаеце, ён паводзіў бы сябе іначай? Ды сраць ён хацеў на вашую «гарадзкую» культуру, абы суседзкая красуня за падвоз на мапедзе ўзяла ў яго ў рот. Падзякуйце яшчэ, што ён не ўваліў вам пізды за тое, што вы не зь ягонай вёскі й наагул невядома што тут забыліся. То бок каб быць гарадзкім вяскоўцам, сучасным «тутэйшым», неабавязкова быць арабам, афрыканцам, кітайцам — можна быць кім-заўгодна, у тым ліку самым карэнным аўтахтонам. Вясковы мэнталітэт у любым разе й на любым матэрыяле спараджае нацыкаў лякальнага маштабу, футбольных дэбілаў, «патрыётаў сваёй зямлі», канкрэтна — таго лапіку зямлі, які яны нібыта вымушаныя бараніць ад суседзяў разам з ураджаем. Калі ў падобную вёску зь нейкай прычыны з полісу наведваецца паліцыя, гэта лягічна ўспрымаецца як уварваньне чужынцаў-эксплюататараў, а тут ужо недалёка й да інтыфады.

Усё гэта можна было б пры жаданьні ўспрыняць як узбагачэньне эўрапейскай культуры, калі б бачныя кожнаму вынікі не былі адваротныя: галоўным зь іх ёсьць культурная нівэлізацыя й занудная аднастайнасьць. Дзякуючы сялянам усе гарады Эўропы памалу пачынаюць выглядаць аднолькава — менавіта як свайго кшталту капіталістычныя аграгарадкі. Забудзьце пра ўсякія свае буржуазныя ціш-гезэльшафтэн, літаратурныя гурткі, музычныя салёны, філязофскія дэбаты — у клюбе пачынаецца дыскатэка! Цяпер штовечар на галоўных плошчах гарадоў зьбіраюцца, акурат як на вёсцы, перад касьцёлам ці царквой, разьмеркаваныя паводле паходжаньня гурткі тутэйшых, якія ганарацца сваімі культурамі (ігнаруючы астатнія) і выстаўляюць напаказ той факт, што яны тут дома. Што іх гэтак цягне на плошчу? Ну як жа, яны хочуць быць «у курсе» таго, што адбываецца ў суседніх сельсаветах! Людзей паглядзець і сябе паказаць! Плошча — гэта біржа вясковых навінаў, плётак, кірмаш чалавечых стасункаў! — калі гараджаніну пад тусьню або стрэлку падыдзе любое месца, зусім неабавязкова цэнтральнае, то вяскоўца вядзе на плошчу выпрацаваны тысячагодзьдзямі інстынкт. Дый гараджане, трэба сказаць, традыцыйна аддаюць перавагу руху, шпацырам па бульварах і вулічках, а не сядзеньню на на адным месцы — на ім яны звычайна сядзяць на працы. А вось селянін ужо досыць набегаўся цягам дня, настаяўся, умоўна кажучы, ракам у полі, таму яму самая пара пасядзець-пакурыць-пагаварыць за жыцьцё або паслухаць якога мясцовага акына ці рэпэра. Але ў прынцыпе ўлюбёная забава вяскоўцаў — гэта нават не музло, а цырк! Захапленьне цыркам аб’ядноўвае сялянаў усіх часоў і народаў. Зірніце на тыя відовішчы, што прапаноўваюць нам сучасныя вечаровыя плошчы: усё меней на іх музыкаў — пагатоў трыбунаў! — ну, калі не лічыць рэлігійных прапаведнікаў, — і ўсё болей паяцаў. Адзін жанглюе футбольным мячом, другі танчыць на скейтбордзе, трэці — брэйк-дэнс, чацьвёрты пускае мыльныя бурбалкі, пяты дэманструе свайго даўжэзнага дрэсіраванага пітона, шосты вырабляе акрабатычныя пірўэты на ровары, сёмы скача на хадулях, восьмы проста даёбваецца да публікі, выдаючы сябе за клоўна. У крайнім выпадку, пры адсутнасьці падобных народных талентаў, пляц ператвараецца ў звычайную спартовую пляцоўку, месца для гульбішчаў. Разам усё гэта называецца здаровым, нават прыродным ладам жыцьця. Тым часам апошнія гараджане, разам зь іхнымі састарэлымі культурнымі й палітычнымі псэўдакаштоўнасьцямі, паслухмяна выміраюць увасьлед за пралетарыямі — або інстынктыўна ўцякаюць з гораду ў мястэчкі й на вёску, каб паспрабаваць хоць неяк жыць і пладзіцца там.

Праз усё вышэйсказанае сучасная так званая ўцякацкая хваля пакідае мяне, як староньняга назіральніка, надзіва спакойным — ну, мільёнам туды, мільёнам сюды... Старадаўні «левэ ан масс» не разьбіць, не спыніць, не стрымаць. А вось некаторыя сапраўдныя, як той казаў «эўрапейскія эўрапейцы», убачыўшы, як гара кіруецца да Магамэта, зьлёгку прыфігелі: як так? Дагэтуль мы былі звыклыя езьдзіць адпачываць у Алжыры-Тунісы-Эгіпты, нягледзячы ні на якія арабскія вёсны, і заўжды (калі забыць пра парачку выбухаў) адчувалі там сябе як дома — а тут раптам Алжыр, Туніс і Эгіпэт ледзь ня ў поўным складзе прыехалі да нас адпачываць самі, без абвяшчэньня вайны й рэзэрвацыі месцаў, ды яшчэ разам зь Сірыяй! — і таксама пачуваюцца тут як дома! Ну не скандал? Эўрапейцы за стагодзьдзі неяк прывыклі, што аўтахтоны па ўсім сьвеце ім нечувана радыя (а ня радыя — дык можна паказаць ім, што такое кулямёт), як носьбітам прагрэсіўнай культуры й капіталістычнага эвангельля — але чамусьці не прадбачылі сытуацыі, у якой ім давядзецца самім радавацца гасьцям. Дзядуля Маркс вучыў лёзунгу «экспрарыюй экспрарыятараў» — а лёзунг насамрэч гучыць як «калянізуй калянізатараў»! Дайце крэсла й прынясіце вады. Але ж і ў гэтым, насамрэч, няма нічога новага: нездарма ўсякія страшылкі пра «вайну сьветаў», «покліч Ктулу» і «жоўтую небясьпеку», ня кажучы пра расавую тэорыю, зьявіліся на Захадзе акурат тады, калі каляніялізм страціў усякі драйв: а што, маўляў, калі і нас чакае тое, што мы дагэтуль выпрабоўвалі на іншых?

Як прадстаўнік аднаго з найчасьцей калянізаваных народаў гісторыі магу засьведчыць, што ў сытуацыі калянізаванага ёсьць свая прыемнасьць. Вядома, пры ўмове, што вы трапілі пад акупацыю больш разьвітай цывілізацыі, якая дасягнула ну хай не бясьсьмерця, але прынамсі дайшла да ўжываньня пэніцыліну — а за бясьсьмерце (неабавязкова нават індывідуальнае, дастаткова родавага) дык ужо любы гома сапіенс у сучаснасьці прадаў бы сваю культуру з трыбухамі й пагадзіўся вечна жыць на каленях — ну не паміраць жа стоячы! Фішка, аднак, у тым, што вечнасьць, як і ўсясьветная гісторыя — штука дастаткова доўгая на тое, каб цягам яе разумная істота, у якім бы ўжо забітым і прыгнечаным становішчы ні была, дадумалася да самых розных ідэй, у тым ліку й да ідэй вызваленьня, дэкалянізацыі й помсты: а што такога нам, уласна, далі гэтыя рымляне? І што нам замінае даць ім пакаштаваць іхнай уласнай бярозавай кашы? І вось празь нейкі час рабы, а перадусім колішнія калябаранты, раптам згадваюць, што таксама хочуць людзьмі звацца — і пачынаюць даваць пытля маральна й фізычна вычарпаным каляністам. Анальная баналёгія: як бы вы ні імкнуліся выхаваць дзяцей, яны ў выпадку жыцьцёвай няўдачы заўжды абвінавацяць у ёй вас, асабліва калі вы дазвалялі сабе надта часта распускаць рукі — гэтага ўжо вам не даруюць ніколі. Натуральна, старыя бацькі схільныя часткова прызнаваць свае колішнія памылкі, але пры гэтым робяць адну новую, яшчэ горшую: замест таго, каб пасыпаць попельныя валасы сапраўдным попелам і самім накласьці на сябе рукі, яны спрабуюць даказаць сабе й дзецям, што ў іх яшчэ застаўся нейкі аўтарытэт і што «ня ўсё благое ў гісторыі» зьвязанае зь іхным імем. Маўляў, лупцаваньне сракі да крыві перасьледавала пэдагагічныя мэты й было праявай любові. Дзеці сьмяюцца ім у вочы, пасьля чаго бацькі дзяцей праклінаюць і пазбаўляюць спадчыны, па-расісцку абвяшчаюць іх усяго толькі «прыёмнымі» й «някроўнымі», ствараюць усякія там нэа-рухі й нават спрабуюць напасьледак яшчэ размножыцца — але позна, іхны бацькоўскі біялягічны час незваротна сыходзіць, і дай бог, каб дзеці яшчэ зьлітаваліся й дазволілі ім памерці сваёй сьмерцю, ніяк яе штучна не паскараючы. Гэтак ня толькі паміраюць старыя навуковыя тэорыі, але й распадаюцца імпэрыі й ствараюцца новыя — на жаль, нічым ня іншыя і ня лепшыя. Бачыць у гэтым нейкі прагрэс — гэта проста прымаць бок маладзейшага й больш нахабнага, што ёсьць нават не інтэлектуальным, а чыста інстынктыўным выбарам на карысьць так званай «Будучыні», якая ніколі не бывае такой «сьветлай», як нам хацелася б.

27.

Ну не, раз пра тое зайшло, мне таксама ёсьць што апавесьці сваім галяндзкім гасьцям, я таксама жыў нейкі час на сквоце і пару разоў езьдзіў быў па абменах, яшчэ зь Беларусі, і ня толькі ў Галяндыю, — але гэта азначала б запозьнена прызнацца, што я ня чэх (шок!) і ўнесьці ў іхную ўжо сфармаваную ўяву пра мяне элемэнт няпэўнасьці — чаму я ўласна затаіў перад імі сваё паходжаньне? Мяне што, шукае Інтэрпол? Ат, ня бойцеся, ніхто мяне даўно не шукае, было б за што, нават тая ж былая жонка ўжо ня згадвае на народзіны — ні на мае, ні на Хрыстовыя... У прынцыпе, які ім наагул клопат да майго паходжаньня, я чалавек бяз пашпарту, дый наўрад ці ў Дамбартэры мая родная краіна кімсьці прадстаўленая, хаця зьезьдзіць туды я б ім адназначна парэкамэндаваў, яны былі б зьдзіўленыя, наколькі яна не саступае Юрапу ў адноснай дарагоўлі жыцьця, а ў чысьціні дык і далёка пераступае, да таго ж там у нас, як і ў Галяндыі, таксама манархія...

— А вы часам не зьбіраецеся далучыць да абмену некага трэцяга? — перарывае мае летуценьні аб бацькаўшчыне спадарыня Марыя.

— Гэта як? — не разумею я. — Хіба нас ужо ня трое?

— Уласна, гэта тое, што ў эканоміцы і называецца

«сўоп», — «тлумачыць» мне Кейс. — Вы дамаўляецеся пра абмен з намі, а паралельна — з кімсьці трэцім, якому прапаноўваеце на той жа час ужо не сваю, а нашую хату, тым часам як сам едзеце гасьцяваць не да нас, а да яго.

— На халеру? — прыкідваюся я яшчэ тупейшым, а сам пачынаю шкадаваць і дакараць сябе, што ні да чаго падобнага раней не дадумаўся — сапраўды, мог бы паехаць цяпер не ў Галяндыю, а ў тую ж Італію, калі б быў знайшоў там нейкага аматара якаснай легальнай шнягі, якога падсяліў бы замест сябе да сваіх гаваркіх пэнсіянэраў...

— Найлепш будзе патлумачыць гэта на прыкладзе, — пастанаўляе Кейс, амаль па-бацькоўску зьлітаваўшыся з маёй някемлівасьці. — У дзевяноста другім годзе мастак з Форхдорфу ў пару чарговага творчага крызісу дамовіўся пра абмен з сужэнскай парай з Бэмбібрэ, таксама актыўнымі дамбартэраўцамі й пэнсіянэрамі, якія не падазравалі, што дагэтуль ён доўгі час вёў перамовы зь іншым дамбартэраўцам, інжынэрам з Кадройпо, угаварыць якога на абмен мастаку ўсё ніяк не ўдавалася, бо той меў зашмат прэтэнзій і патрабаваньняў да жытла, ваколіцаў і самой краіны пражываньня мастака. Той урэшце на інжынэра плюнуў і аддаў перавагу пэнсіянэрам, у дом якіх яму ехаць ня надта хацелася, але перамена месца была яму неабходнай як перамена клімату — атрымаўшы па пошце ключы ад іхнай хаты, мастак раптоўна ўсьвядоміў, што тая, паводле папярэдніх зьвестак, збольшага адпавядае завышаным чаканьням інжынэра, якіх уласная халасьцяцкая хата мастака ніяк не магла задаволіць. Тады ён зноў пазваніў у Кадройпо і прапанаваў інжынэру пажыць ня ў Форхдорфе, куды ўжо зьбіралі валізы пэнсіянэры з Бэмбібрэ, а ў саміх пэнсіянэраў, на што інжынэр пасьля хвіліннага роздуму над назвай мясьціны (у перакладзе «Добрая жытка») урэшце пагадзіўся. Мастак быў на сёмым небе ад шчасьця і адразу ж выправіўся ў Кадройпо, каб асабіста перадаць інжынэру атрыманыя ад пэнсіянэраў ключы й інструкцыі. Інжынэр быў лёгкім на пад’ём спрактыкаваным вандроўнікам і таксама ня спаў у шапку: пакуль мастак быў дамаўляўся з пэнсіянэрамі, ён сам абмяркоўваў магчымасьць абмену з адным маладым і прагрэсіўным сьвятаром з Шавіньі, якому працоўных вандровак па лініі Ватыкану было недастаткова — інжынэр прагнуў экзотыкі, а абмен са сьвятаром быў ягоным адзіным шансам пажыць ня проста ў доме, а ў біскупскім палацы. На жаль, сьвятар ні ў якім разе не хацеў ехаць у Кадройпо, дзе ўжо пабываў быў пару гадоў таму, а вось прапанова наведацца да інжынэра ў Бэмбібрэ, то бок уласна да пэнсіянэраў, здалася яму вельмі прывабнай. Нават не даехаўшы да Бэмбібрэ, інжынэр зрабіў тое самае, што перад гэтым мастак, то бок сам завёз сьвятару ў Шавіньі ключы і інструкцыі ад пэнсіянэраў, якія тым часам адпачывалі ў Форхдорфе і зусім не здагадваліся пра тое, што іхная хата, так бы мовіць, пайшла па руках усяе дамбартэраўскай Эўропы. Недзе на трэці дзень іхнага позьняга мядовага месяцу ў хаце мастака ў Форхдорфе зазваніў тэлефон, і невядомы мужчына настойлівым голасам запатрабаваў да слухаўкі гаспадара. Пэнсіянэры ў два галасы патлумачылі яму, што гаспадара няма дома і што ён цяпер у адпаведнасьці з дамовай адпачывае ў іх па абмене, а яшчэ праз тры дні на парозе іхнага дому ў Бэмбібрэ зьявіліся людзі ў цывільным, якія прадставіліся зьдзіўленаму маладому сьвятару як Інтэрпол. Учуўшы гэтае слова, сьвятар тут жа бухнуўся перад богам і людзьмі ў цывільным на калені й са сьлязьмі ўваччу пачаў каяцца ўва ўсіх сваіх пэдафільскіх грахах, патрабуючы ад спадароў з Інтэрполу жорстка пакараць яго за ягоныя нехрысьціянскія паводзіны — маўляў, ён сам па вяртаньні ў Шавіньі ўрэшце зьбіраўся ўва ўсім прызнацца, бо далей ужо зь нячыстым сумленьнем жыць ня мог, таму прыняць крыж пакутніка маральна гатовы ў любы момант. Спадары з Інтэрполу былі літаральна шакаваныя гэтым прызнаньнем, бо дагэтуль не падазравалі, што даўно расшукваны імі таленавіты аўтар шэрагу падробак на шэдэўры жывапісу шаснаццатага стагодзьдзя ёсьць да ўсяго яшчэ й пэдафілам. Зьнешняе падабенства з мастаком, якога сьвятар у жыцьці ня бачыў, у сувязі зь невысокай якасьцю тагачасных факсаў і фотаробатаў пайшло не на карысьць сьвятаровай вэрсіі падзеяў — хіба для такога масьцітага злачынцы праблема здабыць падробныя дакумэнты? — гэтак жа як не дапамагло яму ягонае ўпартае нежаданьне намаляваць у рамках сьледчага экспэрымэнту нешта іншае апроч карыкатуры на маленькага Ісуса. То бок мара сьвятара стаць пакутнікам спраўдзілася ў камэры па поўнай праграме: празь ягоную амаль мазахісцкую стойкасьць сьледчыя пачалі ажно непакоіцца, што спрактыкаваны афэрыст канец канцоў здолее ўнікнуць правасудзьдзю з дапамогай сваёй несумненна ўдаванай шызафрэніі. Тым часам дом пэнсіянэраў у Бэмбібрэ стала знаходзіўся пад назіраньнем, і ўсю пошту замест іх атрымлівала паліцыя, што аднаго дня знайшла ў канвэрце з Шавіньі загадкавыя ключы з мноствам адбіткаў пальцаў. Ліст быў ад інжынэра, якому за той час абрыдла жыцьцё з мужыкамі ў біскупскім палацы, зьвязанае з мноствам строгіх дысцыплінарных забаронаў, дый неўзабаве трэба было вяртацца на працу ў Кадройпо — аднак сьвятар на ягоныя лісты чамусьці не адказваў, таму інжынэр быў урэшце вымушаны асабіста завітаць у Бэмбібрэ па пэнсіянэрскія ключы, што ўнесла ў гэтую блытаную справу сіятыя тлумачэньні. У кожным разе, аднак, знайсьці мастака з Форхдорфу Інтэрпол ужо ня здолеў, бо той, працуючы ў Кадройпо над чарговым Тыцыянам, даведаўся пра затрыманьне сьвятара-сябе з газэтаў і тут жа зрабіў усё магчымае, каб замесьці сьляды і зьнікнуць за мяжой тады ўжо незалежнай, але яшчэ не да канца эўрапейскай Славеніі. Ня выключана, што пад іншым імем ён да сёньня блукае недзе ў нетрах дамбартэраўскіх структур, пасьпеўшы за гэты час ператварыцца ў легенду.

Прызнаюся, мне страшна карціць даведацца, у чым палягае практычная карысьць, а таксама мараль гэтай дэтэктыўнай гісторыі, якую дзеля большага напружаньня Кейсу варта было апавесьці з канца, але я ўжо зусім баюся адкрыць рот у прысутнасьці галяндцаў, каб у чарговы раз ня выявіць сябе поўным ёлупам, таму толькі то ківаю галавой на знак згоды, то вярчу ёю на знак абурэньня несумленнасьцю й пачварствам усіх пэрсанажаў — апроч, вядома, белых і пушыстых пэнсіянэраў, зь якімі мая пара яўна атаясамляецца... Калі ўжо цяпер мне ад маіх ветлых усьмешак баляць сківіцы, а ад удаванага зьдзіўленьня — бровы, то страшна ўявіць сабе, што будзе далей...

28.

Шчасна аб’ехаўшы Люксэмбург-Сіці, мы паварочваем на поўнач, і нас адразу ж, літаральна «за рогам», вітае даўжэзная калёна машын у адваротным кірунку: гэткі «крыжовы паход» аўтамабілістаў, што рвуцца зь месца ў адпачынак да цёплага мора, дзе вайсковыя парты ня мерзнуць і порткі ня носяць, народнае апалчэньне, нібы высланае ратаваць хрысьціянскую Эўропу ад ня меней колькаснай уцякацкае плыні з Поўдня, буйнамаштабныя манэўры ў рамках апэрацыі «Мора хвалюецца раз», што па-чэску завецца «Варушыцеся, куфэркі»! — але сустрэчныя куфэркі ня рухаюцца, захрасьлі ў транспартным тромбе, тады як наш жалезны паток працягвае наступаць уроссып. Цікава, у колькіх фургонах з тых, якія ўжо абагнаў наш «джып», хаваюцца ахвяры або ўдзельнікі сірыйскай або іракскай вайны, жывыя або мёртвыя, маладыя або старыя, асуджаныя на гэты жудасны сталінска-гітлераўскі этап, за месца ў якім яшчэ й заплацілі апошнія грошы... На фоне іхнай нябачнай, але тым больш адчувальнай прысутнасьці мне сорамна апавядаць Імке пра свой ужо даўні ўцякацкі досьвед, як і пра яго непасрэдныя прычыны: калі я ўцёк, фактычна, дзеля ўласнага капрызу, прыхамаці, ратуючыся ўсяго толькі ад заўчаснага самагубства, то гэтыя людзі ўцякаюць ад генацыду, то бок ратуюць ня проста асабістыя й асобныя жыцьці, а цэлыя сем’і, плямёны, культуры... адначасова пакідаючы цэлыя сем’і, плямёны й культуры на літасьць ці хутчэй бязьлітаснасьць сваіх ворагаў. Нягледзячы на сваю масавасьць, калі гэты зьнешне як быццам арганізаваны экзодус чымсьці й кіруецца, то гэткай, прашу прабачэньня, дэзэртырскай лёгікай «кожны сам за сябе», якой кіраваўся і я, і любы цывільны ўцякач — можна яшчэ дадаць, «адна Эўропа за ўсіх і для ўсіх». Адылі нешта падказвае мне, што калі б я апынуўся ў падобных варунках і быў вымушаны пакінуць дом у шчыльных да ўдушлівасьці шэрагах суайчыньнікаў, то хутчэй за ўсё махнуў бы рукой і ні ў які фургон, вагон, багажнік, капот ці трум не палез бы. Дый патрэбных дзесяці тысяч долараў на такое падарожжа не знайшоў бы, а знайшоў бы — то выдаткаваў бы іх, напэўна, на нешта іншае... не хачу казаць — на аўтамат з каскай і бронекамізэлькай, у гэта я й сам ня веру, але гэта ўсё-ткі больш праўдападобна, раз я ўжо нібыта належу да нашага «народа-партызана». Апошняя куля, натуральна, сабе. А яна мо й не спатрэбілася б, бо акурат такія самотныя «роніны» — улюбёная мішэнь для прыстрэлкі сучасных дронаў, ня кажучы ўжо пра бяскрайнія мінныя палі. Гэта вам не каўбоем скакаць па Дзікім Захадзе, пэрыядычна пастрэльваючы індэйцаў, як у кіно, і ня Донам Кіхотам езьдзіць па гішпанскіх раўнінах, баронячы слабых і выпраўляючы крыўды... Час падобных самотных і маркотных рыцараў з тазам на галаве даўно мінуў, як і час Робінаў Гудаў ды бацькаў Махно. Застаецца толькі шкадаваць, што ты ў яго не нарадзіўся.

Дарэчы, наконт партызанаў: упэўнены, што калі б у Брусэлі сядзеў цяпер найлепшы друг чалавецтва таварыш Сталін (ці хай нават сам прэзыдэнт Кенэдзі), ён тут жа раздаў бы мужчынскай частцы ўцекачоў зброю і адправіў бы іх вызваляць бацькаўшчыну пад выглядам дабравольніцкіх аддзелаў, а калі б некаму гэтай добрай волі бракавала — расстраляў бы на месцы як дэзэртыра, паводле так званых «законаў ваеннага часу». (Дзіўна, што на гэта яшчэ не зьвярнуў увагі такі знаўца Сталіна як Славой Жыжэк.) Тут вам, бляха муха, ідзёт вайна народная, а не абы-што. Давер Радзімы трэба яшчэ заслужыць, найлепей сваёй крывіначкай. Не пытайся, што твая краіна зрабіла для цябе — гэта мы зь цябе спытаем, што ты зрабіў для яе. Як вядома, таварыш Сталін ня меў ніякай літасьці нават да тых, хто трапіў у нямецкі палон проста воляю лёсу — а да тых, хто сам у яго здаўся, дык пагатоў. Тым часам уцекачы з Поўдня здаюцца ў яго цяпер цэлымі вёскамі: што ж вы, гады нямецкія, разьвязалі ў нас вайну, пасварылі сунітаў з шыітамі, сэмітаў з хамітамі, радыкалаў з фундамэнталістамі — а адказнасьць за нас браць на сябе ня хочаце? Ды хочам, хочам, што нам яшчэ застаецца, раз ужо мы выгадавалі на сваю галаву гэтага Гітлера ды зьнішчылі ўласнымі й чужымі рукамі мільёны гэбраяў. Каму ж, як ня нам, гэтага хацець, калі мы ўсе як адзін расісты, калянізатары, рабаўладальнікі, грэшнікі, гомікі, эксплюататары, паразіты, эгаісты — адным словам, гуманісты, і з кожным годам нас робіцца ўсё меней, акурат як тых вэтэранаў, выбачайце, ваенных злачынцаў...

Вось і Імке, добрая душа, абураецца чэрствасьцю сваіх суграмадзянаў, якія ўпарта адмаўляюцца ўваходзіць у становішча ахвяраў няскончанай усясьветнай гісторыі. Маўляў, яна нават сама хацела паехаць дапамагаць у Кале, але ж бацькі, тыповыя немцы, то бок бюргеры й крыптанацысты, пад пагрозай канфіскацыі «джыпу» ёй гэта катэгарычна забаранілі. А ці я, маўляў, запісаўся дабравольцам? Не, кажу, я толькі з пачуцьця віны быў на некалькіх антырасісцкіх акцыях, ахвяраваў колькі мог на дабрачыннасьць, падпісаў нейкую пэтыцыю... Карацей, не зрабіў ні храна. Ну чаму «ні храна» — і чаму «з пачуцьця віны»? Ты ж ня немец, канец канцоў... Ня немец, кажу, і не таварыш Сталін, каб рухам пальца пасылаць некага на ненавісную мне вайну, але ўсё адно грэшны тым, што, як сябе ні прымушаю, а не адчуваю вялікага энтузіязму з нагоды найноўшага папаўненьня нашых азылянцкіх шэрагаў. Калі ў мяне пытаюцца, як я стаўлюся да ўцекачоў, я няма ведама чаму амаль аўтаматычна пытаюся ў сябе, як я стаўлюся прынамсі ўжо да сваіх суайчыньнікаў, сваякоў і нават сяброў дзяцінства зь сем’ямі і без, якія пэрыядычна прыяжджаюць да мяне ў Прагу пагасьцяваць — звычайна, акурат у жніўні — а некаторыя зь іх нават спадзяюцца з маёй дапамогай тут застацца, заснаваць бізнэс, уладкаваць новае жыцьцё, чым яны ўрэшце за мяне горшыя... Збольшага, першыя некалькі дзён я вітаю іхную прысутнасьць зь вялікім імпэтам і спрабую як магу не разбураць іхных ілюзій наконт мяне й гасьціннай Чэхіі, аднак неўзабаве адчуваю неадольную патрэбу пакінуць іх сам-насам зь іхнымі плянамі, уражаньнямі, захапленьнем і сьветапоглядам, а самому часова схавацца ад іх у каго-небудзь з праскіх знаёмцаў (то бок, зноў-такі, папрасіць прытулку, хоць бы кароткатэрміновага). Гэта, напэўна, яшчэ адна прычына, чаму я сёлета ў жніўні пакінуў сваю хату цалкам чужым мне галяндцам, а не прывітаў у ёй чарговую беларускую дэлегацыю. То бок грэшны я перадусім усё тым жа незьнішчальным і паталягічным індывідуалізмам — якраз ён і не дазваляе мне ставіцца да любых вялікіх масаў і згуртаваньняў людзей іначай чым глыбока скептычна. Наўрад ці я быў такім ужо зь дзяцінства, хутчэй наадварот, але з таго часу безьліч разоў, і перадусім назіраючы за сабой самім, пераканаўся ў тым, што самай каранёвай агульначалавечай уласьцівасьцю — і гэта яшчэ ў лепшым выпадку — ёсьць няўдзячнасьць, ці то схільнасьць успрымаць чужую ласку (карэктна — салідарнасьць) як штосьці самавідавочнае, як сваё чалавечае права; мала таго! — як выключна ўласную заслугу. І хаця кожны спачатку разумее выраз «гэлп ёсэлф» як «частуйся», то пачаставаўшыся — ужо як «дапамажы сабе сам». «Раскруціць буржуяў на мыла й паперу», як кажуць мае сябры анархісты, звычайна найлепш удаецца тым, хто ня мае асаблівых комплексаў накшталт сумленьня, а яшчэ лепей — глыбока ненавідзіць свайго дабрадзея: або па-марксісцку, як клясавага ворага, або па-дастаеўску, як штабс-капітан Сьнегіроў. У гэтым гуманізм досыць нечакана рукаецца зь ніцшэанствам, ператвараючыся ў лягернае «памры ты сёньня, а я заўтра». Лягернікам не адмовіш у лягічнасьці: з гледзішча ўсясьветнай роўнасьці няма ніякай рацыі аддаваць перавагу аднаму жыцьцю (на практыцы чужому) перад іншым (на практыцы ўласным) — гэтак гуманістычная (ці хутчэй біялягічная) роўнасьць дае карт-блянш на самы жывёльны эгаізм, які ў выніку сваёй масавасьці, на злосьць дыялектыцы, быць эгаізмам ніяк не перастае, а робіцца толькі страшнейшым. Дзеля экспэрымэнту паспрабуйце ў рамках аднаго асобна ўзятага заапарку скасаваць вальеры і завесьці «ўсеагульную роўнасьць» — і неўзабаве там застануцца адны драпежнікі, што ўрэшце між сабою перагрызуцца й вымруць, як дыназаўры — а помнікам вашай бязьмежнай любові да Жыцьця стане ня проста сьмерць слабейшых, а проста Сьмерць. А наконт заслуг — так, усе заслугоўваюць жыць, прычым безуважна да таго, бачылі яны ўвачавідкі вайну ці ня бачылі — акурат у гэтым ніякай асаблівай заслугі, па-мойму, няма. Як і ў месцы нараджэньня, веравызнаньні або колеры скуры. (Ага-а! Ну што, блядзь, зноў да расізму дагаварыўся, блядатвары?)

Не-не, Імке, гэтага ўсяго я табе казаць ня буду, надта ж ты мне сымпатычная, дый які табе клопат да маіх нараканьняў старэючага арганізму, я ж насамрэч эгаіст і кіруюся выключна ўласным інтарэсам, а ён у мяне цяпер адзін, даехаць да Льежу, у поўнай з табою згодзе й лагодзе, і ў мяне таксама інстынкт самазахаваньня юбэр алес, гэта ўва мне наагул самае чалавечае, апроч інстынктаў, перадусім неразмножаньня і неўмяшаньня, у мяне зусім ні халеры няма за душой, таму ня будзем распачынаць нейкіх ідэалягічных спрэчак, давай лепей знойдзем, што ў нас з табою супольнага, мы ж ніколі болей у жыцьці не пабачымся, то няхай гэтая дарога застанецца для нас прыемным успамінам... Гэй, што ты робіш, Імке? Здурнела?

29.

Бываюць у жыцьці нядоўгія пэрыяды, калі чалавек, па дурасьці гадоў, ставіць усё на карту каханьня: ва-банк! Ол-ін! Прысутныя затойваюць дыханьне й рогат, а ў самога рызыканта кружыцца галава ад шчасьця й погляду на хуткі вір рулеткі. Вось зараз мы і спраўдзім, ці ёсьць бог на сьвеце! На ўласнай срацы! Аўт Цэзар, аўт гніль!

У такіх выпадках, як вядома, амаль заўжды выйграе казіно. Што значыць — гульня сама па сабе. Максымальная карысьць ад вашай паразы — тое, што яна падаграе азарт астатніх, нязначна падвышаючы іхныя шансы. Мала калі падобны адчайны жэст ацэньвае, прынамсі зь літасьці, тая з глядачак, якой ён адрасаваны. Сябры паляпваюць банкрута па плячы, астатнія проста паціскаюць плячыма. Ты б хоць манэтку папярэдне кінуў, ці што, перш чым вывальваць на стол свае «залатыя горы» разам з прычындаламі...

Самі жанчыны рэдка сядзяць за сталом, а ва-банк ідуць яшчэ радзей. Яны папросту ставяцца да самой гульні больш сур’ёзна й ня маюць намеру разбазарваць адразу ўвесь свой сацыяльны й біялягічны капітал. Яны — лепшыя гульцы, гэтак жа як лепшыя кіроўцы. Заўжды больш абачлівыя, насьцярожаныя, заўжды маюць у запасе некалькі альтэрнатыўных варыянтаў, ці як кажуць цяпер, сцэнароў. Цяжка папракнуць іх у лічлівасьці. Надта высокія стаўкі. Больш за жыцьцё! — вядзецца ні пра што меншае, як пра Жыцьці будучыні, новыя пакаленьні гульцоў, як казаў Шапэнгаўэр. Дзяўчаты, хто са мной пудрыць нос у прыбіральню?

Мужчыны чаргуюцца ля стала, прайграюць зноў і зноў, некаторыя ўрэшце сыходзяць і болей у казіно не вяртаюцца — іхнага сыходу не заўважаюць, як бы яны ні бразгалі дзьвярыма, ні біліся з аховай, ні выкрыквалі штосьці ў знак пратэсту — і ўжо зусім нікому не цікава, што адбываецца зь імі далей, за парогам гульнёвага дому ці храму, дзе ільга ў найлепшым выпадку сустрэць толькі такую ж збанкрутаваную гэмблерку, як ты сам, але верагоднасьць гэтага яшчэ меншая за верагоднасьць выйгрышу. Уся ўвага, разам з камэрамі дыстанцыйнага назіраньня, па-ранейшаму засяроджаная на стале: толькі ён увасабляе марсавае поле, толькі паводле яго няпісаных правілаў можна самасьцьвердзіцца як альфа-грасмайстар. Час ад часу шчасьлівыя пераможцы зь вялікім амурным досьведам у выглядзе жэтонаў сыходзяць пад ручку з сваімі дамамі, сядаюць у таксі й лімузіны, едуць інвэставаць лёгка прыдбаную суму ў сваю біялягічную будучыню. А яшчэ шчасьлівейшыя, у якіх няма недахопу ў сродках, застаюцца гуляць далей, ходзяць ад стала да стала, з кароткімі перапынкамі на мінет у той жа дамскай прыбіральні. Магчыма, сакрэт неўміручасьці капіталізму менавіта ў тым, што сама манагамія працуе на тым жа прынцыпе, што і фінансавы рынак: на прынцыпе біржавай гульні, зманлівай рэклямы, паводле правіла «пераможца бярэ ўсё», тым часам як лузер — ён і застаецца на ўсё жыцьцё лузерам. У гэтым сэнсе рыначныя правілы прастытуцыі больш простыя, падпарадкаваныя прасьцейшай лёгіцы прапановы-попыту, безь непатрэбнага элемэнту спэкуляцыі. «Асалода бяз рызыкі».

Але — ну якая ж асалода бяз рызыкі, праўда? Няма рызыкі — няма і асалоды, для мужыкоў прынамсі дакладна. Самец абавязаны рызыкаваць, ужо дзеля таго, каб ня зьехаць з глузду ад нудоты. Таму, празь нейкі час, наскрэбшы патрэбную для мінімальнага ўнёску суму, ён непазьбежна зноў цягнецца ў казіно, з той самай надзеяй, што і ўпершыню. Толькі, на жаль, забываецца зірнуць перад гэтым у люстэрка, якое магло б яму нагадаць, колькі гадоў прайшло ад ягонай апошняй — пагатоў ад першай — паразы. Пры гэтым бездакорная зьнешнасьць, адпаведны дрэс-код — гэта правіла, ці нават пропуск, нумар адзін — прычым у любое казіно, ня толькі «гетэра». Правіла нумар два яшчэ прасьцейшае: ня лезь у гейм оф ловэ без лавэ. Ня верыш, сумняесься, ды што там, папросту абураесься — калі ласка, тваё права. Ніхто цябе ў гульню сілком ня цягне, і безь цябе ахвотнікаў багата.

Наагул, ёсьць толькі два клясычныя спосабы ігнараваць казіно. Першы: замест прагульваньня грошай у хаатычных спробах размножаньня свайго генэтычнага капіталу заняцца непасрэдна размножаньнем капіталу — а тады ўжо астатняе з часам прыкладзецца. Другі: абмінаць гульнёвы дом за тры кварталы, жывучы з раз-поразавых падаяньняў (улучна з карыстаньнем прастытуцыяй і сыходам у цэлібат, што ў прынцыпе тое самае: абое прапаноўвае толькі ілюзію сэксу). Абсалютна бязвыйгрышны варыянт.

Ладна, яшчэ трэці, наўмысна для вас: адкрыць уласнае, так бы мовіць «падпольнае» казіно! — і культываваць там незвычайныя, так званыя амаральныя паводзіны й стратэгіі, ад продажу сябе самога да заафіліі. Але гэта, я так разумею, не для ўсіх. Дый уласны «бізнэс» займае зашмат часу, ператвараецца ў жыцьцёвы стыль, з такімі «хобі» ўсё астатняе адыходзіць на другі плян. Да таго ж, за некаторыя зь іх могуць надоўга пасадзіць, як за ўтойваньне прыбыткаў. То бок варыянтаў па-любому няшмат.

Няшмат?! Брахня!! А як жа папулярныя сёньня онлайн-казіно?! Віртуальныя стаўкі, віртуальныя знаёмствы, гульні на любы густ — наагул, толькі старамодны ёлуп у сучаснасьці яшчэ ходзіць прасаджваць грошы й выстаўляць сябе сьмяхоцьцем у рэале! Ну так, ступень наябалава ў сетках і сеціве яшчэ вышэйшая, але ж галоўнае — згуляць, хіба не? Тут выйгрыш з пройгрышам загадзя дзеляцца напалам паводле ўзаемнай згоды палюбоўнікаў, не раўнаючы ў Дамбартэры, у асобных выпадках нат — як у Балбатрансе... Няма дурных, плаціць шалёныя бабкі за прафэсійныя пасярэдніцкія паслугі круп’е! У віртуальнай самаарганізацыі масаў — будучыня! У тым ліку біялягічная!

Ну, хопіць іншаказаў, вы ўжо і так зразумелі, што я старамодны ёлуп. Быў, ёсьць, буду. Жанчын я заўжды, мякка кажучы, пабойваўся, і маладых жанчын асабліва — рыхтык як, даруйце за параўнаньне, новых кампутарных тэхналёгій, безь якіх тым ня меней ужо немагчыма ўявіць сабе... і г. д. Ня толькі таму, што дзяўчаты ў свой час адштурхвалі мяне або сваёй поўнай незацікаўленасьцю, або наадварот, маніякальнай апантанасьцю маёй асобай (абое здаецца мне перабольшаным і праз гэта небясьпечна-ірацыянальным) — але ў асноўным таму, што лічыў і лічу сябе недастаткова кампэтэнтным на тое, каб умешвацца нават ува ўласнае жыцьцё, ня кажучы пра шматабяцальныя юныя жыцьці ўва ўсім лепшых за мяне разумніц і прыгажунь, гэтай адзінай сапраўднай надзеі чалавечага роду. Праз гэта ў маладосьці я, дурань, ня раз далікатна адмаўляўся ад павярхоўных біялягічных сувязяў зь дзяўчатамі (хаця ў гэтай вобласьці далікатных адмоваў паводле вызначэньня не бывае) — не таму, што не хацеў здраджваць камусьці іншаму, а таму што не хацеў здраджваць сабе (у літаральным сэнсе) і сваім ідэалістычным прынцыпам, а прынцыпы падказвалі мне (толькі не ўпадзіце): «Ты ня здолееш кахаць яе так, як яна заслугоўвае»! Вядома, пазьней я пра гэта неаднаразова шкадаваў, і з часам дык наагул прыйшоў да высновы, што сапраўдная прычына маіх адмоваў была ня ў ідыёцкіх юначых прынцыпах, а ў маім тагачасным няведаньні: я не разумеў тады толкам, ад чаго ўласна адмаўляюся, бо калі каханьне было для мяне ўсім, то сам па сабе занятак каханьнем — практычна яшчэ нічым. Апэтыт і тут прыходзіць зь ядзеньнем.

Цяпер, пасьля двух (анягож! ужо двух?!) гадоў вымушанага посту, папярэдніх дзесяці гадоў у шлюбе і яшчэ папярэднейшых васьмі гадоў пэрманэнтных пошукаў, адмовіцца я ўжо ня мог ніяк — ні далікатна, ні катэгарычна. Сэкс — наркотык дарослых, залежнасьць ад якога і робіць вас «дарослым», болей ніякіх прыкметаў «даросласьці» не існуе. За сэкс вам можа быць неяк інстынктыўна сорамна, асабліва з бадуна — але не павінна, калі вы дастаткова часта трэніруецеся ўжываць яго так, каб атрымліваць ад яго максымальную асалоду. Думаць пра тое, што ў выніку вы можаце падхапіць сьмяротную хваробу каханьня, якой дзеля ўласнага дабра так старанна імкнуліся пазьбягаць, у вас з часам ужо няма часу — як і наагул думаць. Таму ў канкрэтнай сытуацыі ніякага толку з падобных развагаў няма, яны заўсёды ёсьць толькі відавочным апокрыфам, абсалютна лішнім сьведчаньнем чарговай паразы духу, нанесенай яму маці-прыродай, што пляваць хацела на ўсякія прынцыпы, апроч аднаго. Праз гэта, вядома ж, нашмат цікавей для кожнага глядзелася б на гэтым месцы простае апісаньне звычайнага, хай нават самага традыцыйнага сэксуальнага акту. А яшчэ лепей — адразу спасылка на яго відэазапіс у інтэрнэце. Што ж, не крыўдуйце.

30.

— Не забудзьцеся, дарэчы, што мы не далі згоды на выкарыстаньне нашай кватэры ў камэрцыйных мэтах, — нагадвае спадарыня Марыя.

— Ну і дарэмна, — кажу, — я мог бы выдатна зарабіць, адкрыўшы там у вас на два тыдні гатэль, рэстарацыю, або яшчэ лепей — прытон. У вас жа гэты бізнэс легальны, так?

— Вось вам усё сьмешачкі, — крыўдуе мая галяндзкая госьця, — але ж былі і такія выпадкі ў гісторыі Дамбартэру.

— Як прававая сыстэма ён грунтуецца на прэцэдэнтах, занесеных у яго аналы, — ага, дзякуй, Кейс, цяпер мне ўжо ясна — прынамсі тое, кім ты быў да пэнсіі.

— Думаеце, адной сям’і ў восемдзесят дзявятым было прыемна, калі да іх прыехала цэлая група турыстаў зь Люнду і займалася там невядома чым? — зь нічога ніякага наяжджае на мяне Марыя.

— Чакайце, вы ж казалі, што гэта было ў шэсьцьдзесят дзявятым...

— Не, гэта зусім іншы выпадак. У шэсьцьдзесят дзявятым у людзей, нават у гіпі, яшчэ былі нейкія ідэалы! А праз дваццаць гадоў тыя самыя ідэалы ператварыліся ў самую звычайную парнаграфію. Уявіце сабе, наколькі жахліва было людзям убачыць сваю ўласную кватэру ў стужцы для дарослых! Прычым самыя цынічныя сцэны адбываліся ў пакойчыку іхнага дзіцяці! Гэта ж траўма на ўсё жыцьцё! Дый дзе яны, уласна, толькі ні адбываліся: у лазенцы, на кухні, у гасьцёўні, пра спальню ня кажучы... У кватэры давялося потым цалкам рабіць рамонт, каб наступныя госьці не адчувалі сябе няёмка...

Ну, наконт «траўмы» ня ведаю: можа, акурат сцэна ў дзіцячым пакойчыку дапамагла зьявіцца на сьвет многім іншым дзецям... Што ў гэтым такога?

— То бок гэтую стужку для дарослых, відаць, няблага раскруцілі, калі яе пабачыла столькі народу, — выказваю я здагадку. — У тым ліку сама сужэнская пара...

— Стужку выпадкова пабачыў мужаў сябар, адвакат, — тут жа перабівае мяне Кейс, — які параіў сям’і падаць на прадзюсараў у суд. Той сям’я, натуральна, празь дзесяць гадоў урэшце выйграла, атрымаўшы грашовую кампэнсацыю за маральныя шкоды. Аднак ніякая кампэнсацыя не кампэнсуе вам парушанага сямейнага шчасьця й разладу ў інтымным жыцьці... Бедная жанчына доўга яшчэ прачыналася па начах ад уласнага крыку, бо ў снах яе перасьледавалі духі вычварэнцаў, што нібы пазіралі на яе з усіх закуткоў...

— А можа, гэта былі эратычныя сны?

— Гэта былі жудасныя сны! — абурана ўскрыквае Марыя з такой упэўненасьцю, быццам сьніла іх сама.

— Зрэшты, нашмат большай траўмай было тое, што сужэнцам і самім пазьней давялося паўдзельнічаць у такой жа стужцы, — скрушна дадае Кейс.

Я ўжо зусім нічога не разумею, апрача таго, што ключоў ад сваёй хаты яны мне аддаваць не зьбіраюцца.

— Да сёньня ёсьць падазрэньне, што гэта была помста з боку той прадзюсарскай фірмы... Празь некалькі гадоў пасьля суду бессаромным парнографам удалося пад выглядам абмену завабіць немаладых ужо сужэнцаў у адну з папярэдне зьнятых кватэраў у Вене, дзе былі наўмысна наінсталяваныя схаваныя камэры. А неўзабаве ў інтэрнэце зьявілася сумнавядомая стужка з назвай «Венскія вакацыі», якая прадставіла інтымнае жыцьцё пары ў вельмі невыгодным сьвятле й яшчэ болей яго разладзіла...

— Ну так, у такіх прыватных відэа збольшага гаўнянае асьвятленьне, — пагаджаюся я з выглядам знаўцы. Я разумею, што некаторым цікава было б зірнуць, чым будуць займацца галяндзкія пэнсіянэры ў маім ложку, хаця наўрад ці б з «Праскіх вакацый» стаў вялікі порна-гіт, — аднак запэўніваю іх, што ніякіх камэраў у мяне ў хаце няма, таму вяртаньня забытых дарослых зорак на экраны гоўм-відэа не адбудзецца.

31.

«Джып» стомлена выпаўзае аднекуль з бэльгійскіх лясоў на прасёлак, адтуль на гасьцінец, адтуль на шашу і ўрэшце вяртаецца на патрэбную нам магістраль — і нават у патрэбным кірунку. Мяне раптоўна агаломшвае думка, што мы ў Ардэнах — месцы крывавых сутычак яшчэ ў першую ўсясьветную, а таксама апошняга нямецкага контранаступу ў другую. Згода, у такім разе няма дзіва, што я тут так лёгка трапіў у палон — але ж Імке, няўжо яе настолькі ўзбудзіў ужо сам краявід, што яна, ледзь не паводле поклічу так званае «генэтычнай памяці», з такім адчаем пайшла на цалкам непатрэбную ахвяру? Вось як: часам думаеш, што цалуесься з Мэрылін Манро — а выходзіць, што з Гітлерам. Цішком усьміхаюся свайму жарту, якім ну ніяк не магу зь ёю падзяліцца, але не шкадую пра гэта. Цяпер мая самадастатковасьць і апрычонасьць — адноўленыя. А ў дадатак да іх яшчэ зьявілася непазьбежнае адчуваньне мужчынскае перавагі (чортавыя эндарфіны!), хай сабе й падстаў для яго ніякіх няма: усё, што сталася, было выключна заслугай прыгожага полу. Невядома, уласна, колькі падобных кранальных сцэнаў бачыў ужо гэты «джып»... Не, ну нягоднік! То Гітлер, то Манро! Няўжо ты ў ёй сумнеясься? Ды не, я ж кажу — я выключна ў сабе сумняюся... Папросту губляюся ў лябірынце гіпотэз, якія маглі б патлумачыць такі нечаканы драйв з боку майго чароўнага драйвэра...

Рэшту дарогі да Льежу мы імкнемся рабіць выгляд, быццам нічога не адбылося, вось толькі амаль не размаўляем — само маўчаньне ёсьць дэтэктарам нашай хлусьні. У мяне й насамрэч няма слоў. Я толькі пэрыядычна спрабую пакласьці Імке руку на плячо, на шыю, на калена, каб лішні раз пераканацца ў ейнай сапраўднасьці, але тая з усьмешкай, якая здаецца мне ўсё прыгажэйшай, і з настойлівасьцю нямецкага білбарда («не засяродзіўся адзін — загінулі ўсе!») нагадвае, што яна за рулём, маўляў, ня варта — трэба паддаць газу, страцілі ж крыху часу... Сапраўды, крыху: на час я, трэба сказаць, зважаў, выявіўшы сябе ў сэксе выдатным спрынтэрам. За гэта мне цяпер таксама сорамна, як і за тое, што я скарыстаўся чуласьцю й наіўнасьцю маладзенькай дзяўчыны, каб адчуць сябе яшчэ хоць раз жывым сэксуальным аб’ектам... Абсалютна нечаканым посьпехам сваёй пракрэацыйнай стратэгіі я расчулены ледзь не да сьлёз — прычым адначасова мяне зьсярэдзіны расьпірае сьмех пераможцы. Ну проста Молатаў кактэйль перажываньняў! Чым я магу аддзячыць ёй за такую ласку? Можа, плюнуць на Дамбартэр і паехаць адпачываць зь ёю? Дапамагаць мігрантам? Ды яшчэ зь сяброўкай? (А што нам, кабанам!) На халеру мне тая Галяндыя, Амстэрдам, мора? У мяне ж увушшу, як у ракавіне, усё яшчэ гудзе тое мора, пад паверхняй якога я так шчасны быў патанаць, калі дзявочыя сьцёгны на момант сьціснулі ў абдымках маю галаву, аддзяліўшы мой слых ад зьнешняга сьвету поўнаю цішынёю падводнага царства, нібы ў апошняй спробе мяне суцешыць, суцішыць...

Мы разьвітваемся, насуперак маім чаканьням і спробам, не палымяна, а проста сардэчна, на месцы сустрэчы з наступным кіроўцам, Імке па-сяброўску цалуе мяне ў шчаку і ня просіць нават ніякіх маіх кантактаў — аднаго кантакту ёй відавочна хапіла. Я таксама не прашу, бо заўжды магу напісаць ёй праз Балбатранс. Ды што там, я магу нават напісаць на Балбатрансе камэнтар, падзякаваўшы ёй і парэкамэндаваўшы ўсім Імке як кіроўца і чалавека, сапраўднага сябра кожнага ўцекача — жартую, вядома, я лепей да канца жыцьця буду думаць, што шчасьце спазнаць цябе, Імке, ёсьць выключна маім прывілеем, як і спраўджаньне таямніцы, што такі з мужчынскага гледзішча ідэальны, мімалётны, амаль ананімны сэкс у дарозе існуе ня толькі ў танных эратычных фільмах, а ўжо і ў сапраўдным жыцьці, нават маім... Упэўнены, што гэтае эзатэрычнае веданьне я захаваю надоўга, прынамсі, да наступнага часаньня языком зь якім-небудзь выпадковым суразмоўцам у бары або па тэлефоне з былым калегам — дакладна. І ўсё-ткі, калі «джып» зьнікае ў натоўпе машын на павароце, мне робіцца вусьцішна да болю ў горле — я ўсьведамляю, што на ўсёй тэрыторыі маёй лёсавызначальнай мапы «Джэнэрэйшн Юрап» у мяне няма бліжэйшага чалавека за яшчэ сёньня раніцай незнаёмую мне Імке. Аднак я змагаюся з гэтай сэнтымэнтальнаю рабінзонаўскай уявай, як магу, каб ня даць ёй канчаткова мною авалодаць, іначай яна яшчэ болей парушыла б (уласна, ужо парушыла) мае пляны, а гэта зусім было б супраць прынцыпаў — як маіх, так Дамбартэру й Балбатрансу...

З прыступу самашкадаваньня мяне абуджае сігнал машыны: я ажно падскокваю й сяк-так разглядаю празь пярэдняе шкло мужчыну майго веку, што махае мне рукой з-за руля. Я тут жа прыгадваю, дзе знаходжуся й куды сабраўся. Пяты раз за дзень паўтараецца меней-болей тая ж сцэна знаёмства і ўладкаваньня на пярэднім месцы «сьмяротніка». Гэтым разам кіроўца вязе, апроч мяне, маладзіцу зь дзіцём: як высьвятляецца, дзіця ягонае, а маладзіца — кіроўцава жонка. Паводле надта ж добрай ангельскай мовы бацькі сямейства падазраю, што ён яе носьбіт. Так і ёсьць — яго зваць Джоў, ён амэрыканец, ці, як яны самі сябе называюць у Эўропе — экспэт, жонка Вера ці то славенка, ці то славачка (я ня надта пільна ўслухваюся ў іхныя адказы на мае фармальныя пытаньні), малога зваць ці то Люі, ці то Мішэль (дзякуй богу, ён сьпіць і раўсьці ня будзе). У кожным разе, зь імі я ўжо надта не пажартую — папросту ня хопіць нахабства калечыць чужую мову сваімі недапечанымі калямбурамі, дый я ўжо досыць стомлены, каб імкнуцца здацца камусьці прыемным суразмоўцам або прынамсі зважаць на вымаўленьне. Тым ня менш у нас з амэрыканцам тут жа знаходзіцца нешта супольнае: а менавіта тое, што гэтая паездка для яго — першая ў рамках Балбатрансу, як і ў мяне, адсюль ягоны энтузіязм, сігнал і маханьне рукой. Гэта значыць, што паводле маіх паводзінаў ён будзе надалей меркаваць пра ўсіх астатніх пасажыраў і думаць, ці не зрабіў жыцьцёвай памылкі, прапанаваўшы эўравандроўнікам паслугі свайго «вольва». Жудасная адказнасьць.

32.

Пасьля ўсяго мною тут нагаворанага («говар» мой — вораг мой), дакладней, нашрайбанага ў падарожным нататніку, няма ўжо сэнсу прыкідвацца чалавекалюбам. Я ўдзячны Юрапу й сваёй эміграцыі менавіта за тое, што яны адвучылі мяне марнаваць сваю індывідуальна-індывідуалістычна-індывідуалісцкую любоў на вялікія сацыяльныя групы. Аднак я ведаю ў Юрапе даволі шмат людзей, якія без групавой любові, наадварот, жыць ня могуць: бальшыня зь іх замілоўваецца сваім народам, меншасьць — меншасьцямі (да гэтых, бадай, усё-ткі належу я сам, з сваёй плятанічнай цягай да анархаў, інтэлектуалаў і маргіналаў), а яшчэ меншая меншасьць — абяздоленымі ўсяго сьвету, то бок у тэорыі — чалавецтвам ан блёк. Прызнаюся, што я ў існаваньне чалавецтва, насуперак усім навуковым дадзеным, ня веру — прыблізна гэтак жа, як Ладзіслаў Кліма, седзячы ў Празе, ня верыў у Першую ўсясьветную вайну, — у найлепшым выпадку дапускаю яго існаваньне (зрэшты, дапускаем жа мы існаваньне іншаземных цывілізацый), але й тады, акурат як Кліма, успрымаю гіпатэтычнае чалавецтва як патэнцыйнага асабістага ворага: хочаш міру? — рыхтуйся да вайны! Памойму, калі ўжо сур’ёзна любіць чалавецтва, то гэтая любоў павінна ў ідэале ўключаць у сябе і любоў да ўсіх яго мінулых пакаленьняў — а я, азіраючыся на іх, бачу сярод людзей мінуўшчыны надта мала аб’ектаў, вартых любові — да таго ж, любоў гэтая ім, памерлым, як памерламу кадзіла. Ну так, маўляў, слушна, любіць варта жывых, тут і цяпер — але акурат пра жывых я ведаю нашмат меней, чымся пра мёртвых, ужо таму, што жывыя дасюль жывыя і ў любы момант могуць зрабіць нешта, што ня мае нічога супольнага з маім разуменьнем чалавека й здольнае раз і назаўжды іх маёй любові пазбавіць: неабавязкова адрэзаць некаму галаву, дастаткова штурхнуць жанчыну, падмануць безабароннага старога ці забіць кацянятка. Магчыма, чалавек і насамрэч канчаткова становіцца Чалавекам акурат у момант сваёй сьмерці, праз што любоў да чалавецтва з майго гледзішча выходзіць роўнай нэкрафіліі. І гэта па свойму праўда, бо тых, каго я люблю, з часам робіцца ўсё меней. Магу толькі пазайздросьціць тым, у каго прырост любові роўны прыросту насельніцтва Зямлі, і ў каго душа, у адрозьненьне ад самой Зямлі, робіцца з кожным днём усё шырэйшай, гасьціньнейшай і ўсеабдымнейшай. Напэўна, яны жывуць у гэткім пэрманэнтным аргазьме, ці пад сталым уплывам гармонаў шчасьця, як цяжарныя — бяз жартаў, дабраславёныя людзі. Не магу толькі зразумець, чаму яны з такім жа імпэтам ня любяць тых, хто ня ўмее любіць настолькі агульна, як яны, а любіць па-свойму — па-іншаму, але ж таксама любіць...

Любоў, як той казаў — ну настолькі ўжо ўнівэрсальная штука, што можа ляжаць у падмурку як найвялікшай самаахвярнасьці, так найвялікшай жорсткасьці, жывёльнасьці й западлізму. Некалі мне, гуманітарыю шырокага профілю й яшчэ шырэйшай сракі, нават прыйшла ў галаву ідэя прыраўняць палітычныя плыні да так званых трох кшталтаў любові — эрасу, філіі, сторгэ — пасьля чаго раптам (о, дзіва!) зрабілася ясна, што погляды бальшыні людзей на палітыку зьвязаныя зь іхнымі поглядамі на размножаньне, у якім ім здаюцца найважнейшымі розныя паасобныя стадыі ці фазы. Не, ну праўда: як ні круці, найлепшае, што кожны з нас можа зрабіць для чалавецтва — гэта нарабіць для яго дзетак, новых рэкрутаў, пытаньне толькі ў тым, як! — ранейшы хаос тут недапушчальны, неабходна раз і назаўжды выпрацаваць нейкую «навуку», якая забясьпечыць гэтым дзеткам сьветлую будучыню, а нам дазволіць спакойна вечна спаць, як пшаніцу прадаўшы. З мэтай унармаваньня працэсу дзетаробства эксклюзіўныя «правыя» робяць акцэнт на біялягічным дэтэрмінізьме, «выбары партнэра», у чым даходзяць ажно да людзкой сэлекцыі; сымптомы правага сьветапогляду: шалёная «рэўнасьць», скрайняя рэглямэнтацыя сэксуальных паводзін, неталерантнасьць да «нефункцыянальных» практык (прынамсі ў іншых) і наагул нянавісьць да ўсіх, апроч аб’ектаў сваёй любові (вельмі часта сябе саміх). То бок «правы» погляд на сьвет ёсьць, як ні дзіўна, шалёна эратызаваным і рамантычным, гэткім падлеткавым, эгаістычным, што па-свойму тлумачыць ледзь не парнаграфічную прывабнасьць усякіх нацысцкіх уніформаў, рыцарскіх ордэнаў, чэлесападобных рэгалій улады... Наадварот, «левым» уласьцівыя «дарослыя» мацярынскія інстынкты, роўны клопат пра ўсіх «дзяцей» без адрозьненьня (у сувязі з чым адпадае патрэба ня толькі ў імі па бацьку, але ў імі наагул), пра біялягічнае (у першую й апошнюю чаргу) існаваньне ўжо наяўнай жывой істоты, гэтага цуду прыроды, а таксама пра выхаваньне нашчадкаў у эгалітарна-калектывісцкім духу: раскашаваць (ну, дапусьцім) — разам, паміраць ад нястачы — разам... Але гэта не азначае, што апантаныя любоўю-сторгэ бацькі ня ўмеюць сваіх дзетак калі трэба жорстка караць або па-спартанску пазбаўляцца ад тых, хто адпачатна не адпавядае іхным уявам пра Сапраўднага Чалавека (напрыклад, клясавым).

Што да мяне, то мая ўласная любоў найбліжэйшая да братэрскай філіі, гэткага пачуцьцёвага («буржуазнага»!) лібэралізму, які можа па-трансвэстыцку пераходзіць як у сапраўднае сяброўства, так і ў поўную абыякавасьць (беларускую «талерантнасьць»!) — у залежнасьці ад таго, наколькі «карысным для мяне» (кажучы словамі Штырнэра) у дадзены момант ёсьць той ці іншы чалавек — як і ад таго, дадам ад сябе, наколькі карысны я магу быць яму. Пры ўсіх заганах — такіх як «ангельская» стрыманасьць, непатэтычнасьць, крытычнасьць гэтай любові — яна, праз адсутнасьць інстытуцыянальных пасярэднікаў, здаецца мне на практыцы больш дзейнай і выніковай, чымся праклямаваная некаторымі маімі знаёмцамі бадай што хрысьціянская агапэ (любоў нумар чатыры!). Любоў (ня блытаць з каханьнем) у чымсьці як паэзія: чым больш гістэрычная, тым меншае мае ўзьдзеяньне, тым меней ёй варта верыць. Па-мойму, той, хто любіць пагалоўна ўсіх, зусім ня ведае, што такое сапраўдная любоў — як ня мае пачуцьця гумару той, хто сьмяецца зь любога жарту; як ня мае густу той, хто замілоўваецца любой кнігай ці творам мастацтва — ды што там, нават любой жанчынай...

У адрозьненьне ад мяне, і правыя, і левыя любяць ня проста так: перадусім, яны хочуць быць часткай вялікай любоўнай драмы, Вялікага Наратыву Гісторыі, які для адных нясе назву «Ачыста расы», для другіх — «Вызваленьне чалавецтва», але ў кожным разе ёсьць толькі несупынна актуалізаваным перапісам «Магабгараты», Мэга-Братазабойства: як продкі вялі вайну (расавую, клясавую, культурную) — так і мы павядзём! Я ж, наадварот, хацеў бы — прынамсі, на старасьць гадоў, — адмовіцца ад удзелу ў хоры, пакінуць шэрагі статыстаў, саскочыць са сцэны або схавацца за кулісамі, паслаўшы ў сраку гэтую бязглуздую п’есу й самога бяздарнага драматурга, то бок спадарыню Гісторыю — глябальную, клясавую, нацыянальную — разам з усімі ейнымі наратывамі. Але ж цяжка перамагчы наратыў і самому, так бы мовіць, ня стаць наратывам. У наратыве, гэткай альгарытмічна закладзенай у нас з маленства дзіцячай казачцы, у прынцыпе палягае ўвесь даступны нам сэнс; каханьне, сэкс, гульня, уласная біяграфія — усё гэта без наратыву немагчымае й дарэшты сэнсу пазбаўленае. «Гэпі-энд», насамрэч — адзіная даступная нам вера, а адзінае магчымае шчасьце — вера ў тое, што мы здольныя яму паспрыяць, згуляўшы на сцэне хоць нейкую, хай эпізадычную, ролю. Усе адрозьненьні між намі — выключна ў разуменьні слова «гэпі». А вось наконт нейкага «энду» (што ў перакладзе ёсьць і мэтай) сумневаў ні ў кога няма, як ты яго ні адкладай.

33.

— Але ня ўсё ў гісторыі Дамбартэра настолькі змрочна, вы не падумайце, — супакойвае мяне Кейс. — Здараліся і іншыя, даволі сьмешныя выпадкі, — то бок папярэднія, зь ягонага гледзішча, сьмешнымі не былі, — збольшага яшчэ да таго, як у многіх чальцоў Дамбартэра зьявіліся два дамы замест аднаго: адзін для сталага пражываньня, другі для летніх абменаў. — Ну так, гэткая пастка на аматараў пажыць на чужым лецішчы. — Да таго ж, да распаўсюджаньня інтэрнэту кантракты заключаліся зь вялікім апярэджаньнем, загадзя...

— А не ў апошні момант, як цяпер, — устаўляе спадарыня Марыя. — Калі й падумаць як сьлед няма часу. Потым многія шкадуюць, што паехалі абы-куды, абмяняліся абы з кім... — Разумею, я зноў пакрыўдзіў яе сваім нечульлівым стаўленьнем да гісторыі з порна.

— І ўсё ж лепш паехаць абы-куды, чым паехаць у нікуды, — дазваляе сабе мудра скалямбурыць Кейс. — Бо калі заключаеш кантракт з апярэджаньнем на паўгода, то за той час шмат яшчэ чаго ўсякага можа здарыцца. І з вамі, і з партнэрамі. Ты ж памятаеш, Марыя, як было ў семдзесят пятым, калі сям’я з Дамбартану прыехала па абмене ў Шампаньёль?

— Няўжо ж ня памятаю! Такое не забываецца.

Нечакана для мяне сужэнцы замаўкаюць, сынхронна прысёрбваючы з сваіх фужэраў (абое ўжо пасьпелі перайсьці на віно, якое завалялася ў маёй хатняй калекцыі з часоў майго алькагалізму).

— Дык а што адбылося ў семдзесят пятым? — пытаюся я, сам зьнянацку засьпеты ўласнай цікаўнасьцю. Галяндцы яўна задаволеныя: ім удалося прышчапіць мне залежнасьць ад іхных показак!

— Адбылося тое, што згаданая сям’я ў дамоўлены тэрмін прыехала на пазначаны адрас, але гаспадар дому, на іхнае зьдзіўленьне, адмовіўся пускаць сям’ю на парог, гэтак жа як і ехаць да іх у Дамбартан. Госьці яшчэ раз пераспыталіся ягонага імя і прозьвішча: памылкі быць не магло, з гэтым чалавекам яны яшчэ два месяцы таму ліставаліся! У чым тады прычына ягонай раптоўнай амнэзіі? Гаспадар цалкам сур’ёзна сьцьвярджаў, што ня толькі ня ведае пары, але і ў жыцьці ня чуў ні пра які Дамбартэр ані Дамбартан, і што паперку з кантрактам наведнікі могуць засунуць сабе ў адно месца. Прыгожая палова сям’і пачала плакаць і сароміць гаспадара дому за ягоную несумленнасьць, якая вылілася ў такі жорсткі падман, тым часам як муж прыгожай паловы гэтага ўсяго ня вытрымаў і накіраваўся ў найбліжэйшы бар, каб адпачыць ад дарогі й ад жонкі з куфлем піва ды спакойна падумаць, што рабіць далей. Загадка гаспадаровага бяспамяцтва была разьвязаная ім за два куфлі: гаспадар ёсьць у сапраўднасьці сынам чалавека, зь якім яны дамаўляліся пра абмен і які тым часам адышоў у лепшы сьвет, пакінуўшы сыну ў спадчыну дом, гэтак жа як быў пакінуў яму пры нараджэньні сваё імя паводле сямейнай традыцыі. Апытаньне, праведзенае дамбартэраўцам сярод заўсёднікаў бару, цалкам пацьвердзіла ягоную гіпотэзу: стары ўладальнік дому памёр зусім нядаўна, месяцы два таму, так і не дачакаўшыся візыту ў Дамбартан, і цяпер у доме гаспадарыць ягоны сын і поўны цёзка ў адной асобе. Разьлічыўшыся за піва, муж вярнуўся па жонку й заадно апавёў новаму гаспадару ўсё тое, што даведаўся ў бары. Той прыгадаў, што пэрыядычна бацька-нябожчык сапраўды езьдзіў некуды адпачываць, збольшага па Эўропе, і нават здолеў адшукаць у ягоных паперах экзэмпляр кантракту зь сям’ёю з Дамбартану — аднак пастанавіў лепш яго гасьцям не паказваць, каб ня быць вымушаным кантракт выконваць —дазволіўшы ім, тым ня менш, пераначаваць у доме. Праз два дні жонка з мужам вярнуліся з Шампаньёлю ў Дамбартан, узбагачаныя новым жыцьцёвым урокам: чалавек мяркуе, а бог разьмяркоўвае. Тым часам сын гаспадара адразу ж па іхным ад’езьдзе спаліў усе кантракты, заключаныя бацькам па Дамбартэры на год наперад: выглядала, што пэнсіянэр плянаваў правесьці рэшту жыцьця ў вандроўках, бо неўзабаве госьці з розных канцоў Эўропы пачалі наведвацца ў сынаў дом літаральна штомесяц! Дарма ж ён паленаваўся іх абзваніць ці абліставаць! У выніку сын дасягнуў не таго, чаго чакаў, а зусім адваротнага: паддаўшыся аднойчы на ўгаворы нейкага з гасьцей усё-ткі ажыцьцявіць абмен, ён неўзабаве сам ператварыўся ў актыўнага чальца Дамбартэра, канец канцоў успадкаваўшы разам з бацькавымі домам ды імем яшчэ й ягонае патаемнае хобі, якое стала для сына папросту новым жыцьцёвым стылем! Калі гэта не іронія лёсу — то тады ўжо і ня ведаю, што!

Недзе на сярэдзіне гэтага аповеду ў мяне ўзьнікае нежартоўнае падазрэньне, што галяндцы хочуць ня проста абмяняцца са мною хатамі — не: яны хочуць са мною пасябраваць!

34.

Для разьмінкі Джоў пытаецца ў мяне, што я забыў у Лейдэне. Адказваю, што ў Лейдэне я за дваццаць гадоў забыў, напэўна, практычна ўсё, таму і еду туды, каб паспрабаваць згадаць хоць нешта. Бо цяпер я пра Лейдэн памятаю ўжо толькі лейдэнскі слоік. Ну і яшчэ чытаў у Вікіпэдыі, што ў свой час менавіта тут упершыню сабралася вясёлая кампанія, якая пасьля на караблі «Мэйфлаўэр» паехала засноўваць зямны рай, сваю хрысьціянскую ІДЫЛію, на другім баку Атлянтыкі. Вядома ж, пасьля Кітаю й Японіі — што ім было, лятучым галяндцам з ангельцамі, пераплыць нейкі адзін акіян... Да Амэрыкі ж даплывалі нават арабскія піраты... Такім чынам, Лейдэн — важнае места ў гісторыі ЗША! Ты ведаў, Джоў? Мусіш ведаць, ты ж амэрыканец! Так, амэрыканцу гэты факт вядомы й пакідае яго цалкам абыякавым. Ён нават нібы шкадуе, што яму давялося пасяліцца менавіта ў Лейдэне, дзе і пачалося ўсё тое, за што кожнаму амэрыканцу, маўляў, сёньня павінна быць сорамна. Праз гэта ён туды, як мне здаецца, і не асабліва сьпяшаецца трапіць, бо там ён псыхалягічна бліжэй да пакінутай Амэрыкі, чым дзе-небудзь яшчэ. А вось калі я кажу яму, што быў у Трыры, ён ухвальна ківае галавой і адразу пытаецца, ці бачыў я родны дом Карла Маркса. Ага, дык ён з гэтых амэрыканцаў! Ну вядома, Джоў! Мала таго, што бачыў — нават сфатаграфаваў! На шчасьце, пачынаецца дыскусія не пра Маркса (я б ня меў нахабства дзяліцца з Джоў сваёй вальнадумнай герасьсю), а пра фатаграфію, згадваецца Фройд у Атэнах, знакамітае эсэ Раляна Барта, Сьюзан Зонтаг, «Вынішчэньне» Бэрнгарда — адным словам, чувак у тэме. Пытаюся ў яго, ці ён часам не фатограф — не-не, ён толькі тэарэтык, хаця па-аматарску таксама шчоўкае, як і я.

Мушу сказаць, што мне заўжды шанцавала на амэрыканцаў, сярод якіх я ніколі не сустракаў «тыповых» — між сабою іх яднае хіба толькі адметная мова, дый тут ёсьць свае нюансы. У адрозьненьне ад тых жа расейцаў, у самым касмапалітычным з каторых усё адно драмае сталінскі зэк, я не заўважаў у амэрыканцаў у Юрапе нейкага іншага супольнага культурнага падмурку, апрача, вядома, нянавісьці да сямейства Бушаў, Гўантанама, вайны ў Віетнаме й гэтак далей. Чаго ўжо можна хацець, калі ня ўсе зь іх нават глядзелі «Сімпсанаў»! — вось што значыць сапраўды дэцэнтралізаваная, шматнацыянальная й шматканфэсійная краіна. Камусьці гэта здаецца слабасьцю, што прадукуе некарысьлівых ідыётаў Сноўдэнаў і іншы мэнінгіт, а я вось наіўна лічу, што ў гэтай разнастайнасьці яшчэ драмаюць зародкі свабоды, ну, як мінімум — разьняволенасьці.

Такім чынам, амэрыканец, у адрозьненьне ад вэнэсўэльскага пісьменьніка, — сапраўдны інтэлектуал, і не абы-які, а левы, як і належыць на Захадзе. Шкада, што я настолькі ўжо стомлены дарогай і жыцьцём вясны маёй убогай, што на нейкую меней-болей зьмястоўную гутарку ў мяне бракуе сілаў. Таму я даю Джоў поўную свабоду весьці мэн рэй, ужо каб паслухаць ягонае любае майму амэрыканафільскаму вуху вымаўленьне — і Джоў карыстаецца ёю за мілую душу. Пераехаў ён у Эўропу ўжо гадоў шэсьць таму, сьпярша жыў у Парыжы, вучыўся ў Эколь Нармаль Супэр’ёр (ну, хто б сумняваўся), там на лекцыі Алена Бадзью пазнаёміўся з сваёй славянскай жонкай, якая аказалася палітычна сьведамым біёлягам і неўзабаве зацяжарала Люі-Мішэлем (я добра пачуў, малога сапраўды назвалі ў гонар францускай рэвалюцыянэркі), маладыя пастанавілі ажаніцца, Джоў пасьпяхова абараніў дыплём на тэму «Палітычны фальклёр гарадзкіх субкультур», цяпер піша кандыдацкую, жонка тым часам атрымала магчымасьць працягваць вучобу ў Лейдэне, дзе ў інтэрдысцыплінарнай і інтэрнацыянальнай камандзе батанікаў займаецца досьледамі па прышчапленьні найніжэйшым арганізмам штучнага інтэлекту. Усе трое жывуць дзякуючы грантам і падтрымцы з-за акіяну, ад бацькоў Джоў, якіх пэрыядычна наведваюць на знак падзякі, дома размаўляюць па-француску і кампаніяў паўсюдных амэрыканскіх экспэтаў стараюцца пазьбягаць, з часам хацелі б падацца на Ўсход, бліжэй да жончыных бацькоў, пажыць як сьлед у якой постсацыялістычнай краіне, можна ў той жа Чэхіі, гэта ж як пераехаць з аднаго эўрапейскага штату ў другі, цікава было б параўнаць усходнія гарадзкія субкультуры з заходнімі або грунтоўна заняцца дасьледаваньнем становішча цыганскай меншасьці, вывучыць мову, але спачатку, вядома, жонка мусіць стаць кандыдаткай навук, пасьля чаго магла б пайсьці выкладаць у любым вартым свайго імя ўнівэрсытэце, ён сам бы мог займацца вывучэньнем субкультур і дома з сынам, у нас жа роўнапраўе, аддаваць малога ў галяндзкую школу няма ахвоты, бо гэта азначала б застацца ў наскрозь капіталістычнай Галяндыі даўжэй за неабходны час, лепш у францускую ці на крайні выпадак у амэрыканскую, абедзьве бываюць у кожным буйным горадзе, у Празе ў тым ліку, абы толькі сын рос у як мага больш разнастайным асяродзьдзі й не ператварыўся, крый бог, у тыповага амэрыканца, якім ёсьць паводле пашпарту... (Ну ўявіце сабе расейца, які жадаў бы свайму дзіцяці, каб тое не было расейцам! Прычым не ў глыбіні душы, а публічна!) Зрэшты, што гэта я ўсё, маўляў, пра нас ды пра сябе: вось ты нібыта ўжо досыць доўга жывеш у Чэхіі — як лічыш, ці вартая яна таго, каб нам туды ўсёй сям’ёй перабрацца? Ці ня будуць такія пярэбары пераборам? Га?

Вось што робіць залішняя гжэчнасьць! Амэрыканец адчувае, што проста абавязаны даць мне слова — якога я браць зусім не хачу, але калі ўжо мушу — зноў-такі, зь ветлівасьці, — то... Ах, Джоў, ведаў бы ты, раз пайшла такая безалькагольная п’янка, пра што я насамрэч хацеў бы табе апавесьці! Натуральна, пра Імке, пра маю неверагодную прыгоду зь яе ўдзелам, пакуль я пра яе не забыўся, пра сапраўдную мэту свайго падарожжа ў Галяндыю, ды трасца зь ім, хоць бы і пра Дамбартэр — але ж не: я, каторы зраньня ў дарозе, вымушаны на стомленую галаву прыкідвацца, бы той ваш Зэліг, такім жа як ты інтэлектуалам і апавядаць табе пра Чэхію — хаця што яшчэ мне ў прысутнасьці дзіцяці, пагатоў тваёй жонкі, застаецца... Адно добра: я магу рабіць гэта, не задумваючыся — настолькі часта ў мяне цікавяцца Чэхіяй. А я дык лічыў, што за чвэрць стагодзьдзя пасьля «плюшу» там ужо пасьпела перабываць палова зямной кулі. Чаму менавіта я павінен быць лепшым за кагосьці экспэртам на Чэхію? Ну так, я там нібыта жыву. Але ж што мне да Чэхіі, як і Чэхіі да мяне! Ці мала хто жыве ў Чэхіі! Чэхам ён ад гэтага ніяк ня робіцца, нават навучыўшыся мове — гэта вам, спадарства, не талерантная Беларусь. Ня верыце? Ну, то вазьміце й зьезьдзіце. Потым напішаце пра гэта ў блог. Пракамэнтуеце гатэльны й мэдычны сэрвіс, пахваліце ў мільярдны раз таннае піва, зганіце ў мільярдны раз несумленных таксістаў, набухаецеся пад’ёбачным абсэнтам, удушыцеся канапляным дымам, заскочыце ў бардэль, паймееце цыганку, віетнамку, украінку, славачку (завочна прашу ў Веры прабачэньня, калі што якое), усё гэта за невысокі кошт, адпаведны якасьці... Але ж, Джоў, калі ты настойваеш...

Ну, ты ў курсе, што Чэхія — самая цэнтральная з усіх краінаў Цэнтропы, чым і ганарыцца — настолькі, што дала сама сабе мянушку «сэрца» (адсюль жа й «сярэдняя», у вас кажуць «гартлэнд»). На жаль, гэтае сэрца ёсьць найслабейшым органам усяго арганізму — ужо доўгі час яно безнадзейна хворае. Яго даканала яго скрайняя чульлівасьць: усе міжнародныя трагедыі й драмы за апошнюю паўтысячу гадоў прыводзілі да крытычнага сьцісканьня й паскоранага біцьця гэтага сэрца, сэйсмографа гісторыі, дзе пераплятаюцца вены й артэрыі, што вядуць у супрацьлеглых кірунках надта адрозныя кшталты крыві. Калі іншым краінам мяшаньне розных рас і культураў спрыяе, то ў гэтай у сучаснасьці настае мэханічнае непрыняцьце, адрынаньне ўсякіх перасадак звонку. У ідэале, думаю, чэхі марылі б жыць у гэткай Швайцарыі (а яна й існуе, Чэская Швайцарыя!), ці слушна Швэйкарыі, ну хіба што монаэтнічнай, дзе можна было б сядзець і не высоўвацца, толькі час ад часу пляваць адтуль на галовы вакольным эўрапейскім народам: во, маўляў, як добра мы ўладкаваліся! Як самыя разумныя! На самым Алімпе! Высока сядзім, далёка глядзім! («Швайцарыя не ў Эўразьвязе? Як так?», абураюцца некаторыя чэхі — зайздросьцяць!) Адтуль жа ці не паталягічная любоў чэхаў да гор, альпінізму, скалалазаньня, а апошніх дваццаць гадоў яшчэ й да Тыбэту.

На жаль, для таго, каб быць Швайцарыяй, Чэхія знаходзіцца ня так высока над роўнем мора, як хацелася б. Таму, як і кожнай ня самай высакагорнай (затое велягорнай) краіне, ёй даводзіцца лічыцца з патрабаваньнямі вакольных гістарычных утварэньняў. Лічыцца яна зь імі, трэба сказаць, бліскуча. Няма такога патрабаваньня, якога б чэхі ня здолелі выканаць, захаваўшы пры гэтым твар — прынамсі, у сябе ўваччу. Калі трэба, маўляў, будзем прыкідвацца хоць індэйцамі, хоць каўбоямі на Дзікім Захадзе — ты ня ведаў, Джоў, што ў Чэхіі паталягічна любяць Дзікі Захад? Апяваюць яго ў кантры-песьнях ля трапяткіх вогнішчаў? Гэта такі мясцовы аналяг партызанкі: актыўнае прыродазнаўства. Узяць прынамсі чэскі гімн — бальшыня народаў на «зважай» сьпявае пра ўсякія там гістарычныя выклікі й выпрабаваньні, мераецца з астатнімі народамі чалясамі, а вось чэхі ні з кім ня мераюцца, яны ўжо ўсіх даўно перамаглі — таму цяпер ім застаецца апяваць родную прыроду. Як тым мітычным гномам, ім ужо нічога не пагражае: яны настолькі зьліліся зь ляндшафтам, што выкурыць іх адтуль ужо назаўжды немагчыма, пад чыім бы «крылом» яны ні хаваліся: аўстрыйскім, нямецкім, расейскім, амэрыканскім... Мастацтва мімікрыі, даведзенае да дасканаласьці. Што да палітыкі, то яна ня ёсьць нашым клопатам, бо як ні намагайся, а дзяржавы ня выправіш, яна заўжды будзе накінутым нам хамутом, таму давайце зробім выгляд, што яго не існуе! «Палітыка — сьвінства! Мір, Праца, Піва!» І абавязковая люлька міру ў зубах каля ляснога цяпельца... А навокал — капканы на дробнае зьвяр’ё, цыганьнё і іншае паўзуча-каляровае гадаўё.

Праз усё гэта чэхі ня могуць стрываць самой думкі, што нейкая там штучна створаная, як яны лічаць, Украіна нахабна змагаецца за сваю незалежнасьць ад Расейскай імпэрыі. Ім што, украінцам, больш за ўсіх трэба? Скуль яны наагул узяліся? Мы ж увесь час лічылі, што мяжуем наўпрост з Расеяй... Нават Закарпацьце звалі як сьлед — «Закарпацкай Русьсю». (Дарэчы, ці не аддасьцё вы нам наш кавалак «Русі», калі ўжо зьбіраецеся дзяліць тую Ўкраіну? Хай пра нас — бяз нас, а вось пра вас — толькі з намі!) Ну ня могуць быць чэхі салідарныя з украінцамі, як ня можа быць галодны салідарны з галодным: салідарнасьць яго не накорміць. Нашмат прасьцей быць салідарнымі з Кубай ці тым жа Тыбэтам, бо іх вочы ня бачаць — і сэрца Юрапу не баліць. Але самае страшнае, што Ўкраіна парушае ўтульны чэскі міт пра малы народ — гэтак сябе малыя народы не паводзяць! Пярэчыць вялікім гэтага сьвету — і неразумна, і непрыстойна! Пры гэтым і вялікімі ўкраінцаў, хай іх у пяць разоў болей, не назавеш: гэта азначала б паставіць іх на адзін ровень з расейцамі й немцамі, ахвярамі якіх чэхі заўжды лічылі сябе акурат на падставе ўласнай малечы й да якіх прывыклі пачаргова падлізвацца, як ласкавае цялятка — то бок паставіць нейкіх там адсталых украінцаў вышэй за культурных саміх сябе! Анягож! У дадатак, прызнаньне іх вялікімі сапраўдныя вялікія маглі б і ня так зразумець, ледзьве не як выклік вякамі фармаванаму парадку... А гэтак можна й страціць сьціплае, затое спадчыннае й спакойнае месца лёкая пры двары кожнага чарговага імпэратара... Карацей, адны траблы зь імі, гэтымі ўкраінцамі! Вось беларусы — зусім іншая песьня! Пра мірных людзёў! Вось гэта малы народ цалкам чэскага маштабу й густу! Шкада толькі, што чэхі ў сваёй масе ня ведаюць, што недзе за Польшчай у іх ёсьць такія дасканалыя браты па духу... Што таксама лічаць сябе сэрцам Эўропы...

А як прыгожа білася чэскае сэрца ў часы Гуса й Жыжкі: за праўду! Ні за што меншае! Ну, і дабілася: калі пасьля стагодзьдзяў штучнага трыманьня ў рацыянальных нямецкіх рошчынах сэрца зноў прачнулася, то працавала ўжо толькі на сябе — на чэскае адраджэньне, што і завяршылася «нацыянальнай рэвалюцыяй». Але ж і ў такім выглядзе сэрца мела, калі верыць Масарыку, большыя амбіцыі — нездарма ж за іх ішлі на сьмерць у тысячах кілямэтраў ад Прагі! — стаць мостам між Усходам і Захадам! Захаваць ідэалы грэцкай дэмакратыі! Прытуліць пакрыўджаных бальшавізмам і нацызмам! Чэхаславацкая справа — справа гуманізму! Ну-ну. Ужо тады адзіны праўдзіва геніяльны жыхар гэтай краіны Кліма прадбачыў, што для ўсяго гэтага сэрцу ня хопіць імпэту. Празьмернае пампаваньне піўной вадкасьці ў лантух не спрыяе сардэчнай актыўнасьці. Дый у Швэйка сэрца можа знаходзіцца ў любым месцы, ад пуза да пятак, хоць бы і ў мудрае сялянскае макатоўшы — толькі ня там, дзе трэба.

Што да мосту між Усходам і Захадам, то ён працуе заўжды толькі ў адзін бок, таму слушна было б зваць яго кладкай. У дадзены момант мы перажываем часы вялікага развароту на Ўсход, сракай да Амэрыкі й Эўропы (падманулі!), тварам да Расеі. Пры гэтым, калі на Захад у чэхаў за стагодзьдзі выпрацаваўся сякі-такі славянскі імунітэт, то перад Усходам яны практычна безабаронныя і нават гэтага не ўсьведамляюць. Замест гэтага чэхі пераймаюцца «навалай з Поўдня», якая іх ня тычыцца і ад якой у іх ёсьць традыцыйныя народныя сродкі: мова і ксэнафобія. А вось на вялікіх братоў з Усходу гэтыя сродкі ня дзейнічаюць: тут жа не Вугоршчына, дзе мова абы-што, і ня Польшча, дзе і па пысе можна атрымаць. Таму з рускага міру ў вузкі калідор былой Чэхаславаччыны валяць ужо дзясяткамі тысяч, на любой падставе: праца, шлюб, вучоба, культурны абмен... За бяскрайняй чэскай любоўю да старэйшай сястры (ведама ж, і дрэсіроўшчык любіць свайго тыгра з маленства, дый тыгр любіць дрэсіроўшчыка, калі ён мяккі й сакавіты) ніхто ня бачыць і не разумее, што акупацыя сорак пятага, шэсьцьдзесят восьмага і цяперашняя — ня розныя падзеі, а адна, гістарычна заканамерны рух двухці там трохтактавага матору. То бок Чэхія — першы з кандыдатаў на ролю цэнтральнаэўрапейскага Крыму, нягледзячы ні на якія нато. І ў гэтым яна таксама, як ні сьмешна, досыць падобная да Беларусі. А насамрэч — ня сьмешна, асабліва калі вас абуджае зранку тое, што нейкі ўебан насьвіствае пад вакном «Божацарахрані», прычым безь ніводнай памылкі. Таму я табе, Джоў, шчыра раю пераехаць у Чэхію: такіх як ты там робіцца ўсё меней, і затрымліваюцца яны там усё карацей. Толькі не чакай, што цябе сустрэнуць з абдымкамі: гэта табе не дзевяностыя.

Чым жа гэтак падмануў і пакрыўдзіў бедную маленькую Чэхію Захад? А тым, што замест адраджэньня «сацыялізму з чалавечым тварам» макнуў яе гэтым тварам у самы брутальны капіталізм, выдаўшы яго за «дэмакратыю»! Ніякіх трэціх шляхоў, ніякай самадзейнасьці! Гэтак жа ў свой час багомленая чэхамі Эўропа («сапраўдная», «эўрапейская», то бок Заходняя) не ацаніла сьціплага чэхаславацкага мэсіянізму й мэдыюмізму, адказаўшы на ўсе тутэйшыя высакародныя, хай збольшага й папяровыя памкненьні — Мюнхенам. Ды што там, нават Нобэля, сабакі, не далі прыдворнаму таленту Карэлу Чапэку, як той ні вылузваўся ў сваіх змрочных прадбачаньнях будучыні. «Робата» ўзялі (ну, ён сам яго ў брата пазычыў), а Нобэля — бздулюшкі. Гэтак жа й Гавэл, дарэчы, не атрымаў ні ражна, бо зашмат маралізаваў і філязофстваваў — калі б лепш змагаўся ўручную, як той Валэнса, шансы былі б значна большыя. Бо вось што-што, а думаць за бабцю Эўропу — ня трэба, яна сама да ўсяго дадумаецца ў патрэбны час. Яна любіць, калі за яе паміраюць, ахвяруюць сабой і г. д. На ўсё астатняе ў яе ёсьць свае людзі.

Тут стомленая плынь маёй сьвядомасьці канчаткова зьнясільваецца, зноў на момант сасьлізнуўшы ў балота маёй улюбёнай тэмы, і я заўважаю, што Джоў глядзіць на мяне зь недаверам: ці то я дурны, ці то прыкалваюся... Сьмяяцца яму ці плакаць? Ну не магу ж я быць настолькі паталягічным русафобам! У яго на радзіме гэта ёсьць беспамылковаю прыкметаю імпэрыяліста-янкі! Хіба можна гэтак сьлепа падтрымліваць Украіну? А як жа там фашысты, нацыяналісты, алігархі? Украіна, канец канцоў, прадалася Захаду, што ня толькі не абяцае ёй нічога добрага, але й выклікае ў яго як інтэлектуала глыбокі скепсіс... Няўжо ён раптоўна павінен пачаць верыць уласным мэйнстрымавым мэдыям, кшталту «Брэйнўошынгтан Поўст», якія ўмеюць толькі хлусіць пад выглядам «аб’ектыўнасьці»?

Ну, добра, Джоў, вер тады «Брашы Тудэй». Толькі патлумач, на халеру табе, расчараваўшыся ўва ўласным амэрыкандрымскім міту, мяняць свайго дэмакратычнага асла на чужога кіраванага казла? Зрэшты, я не зьбіраюся за гадзіну-паўтары цалкам пераварочваць твайго складанага (без пахабнай фсбшнай іроніі) унутранага сьвету, дый гэта не ў маёй моцы. Наагул, ня трэба, я лічу, надта сур’ёзна ставіцца да палітыкі — гэта ж усяго толькі гульня, хай сабе самая небясьпечная з магчымых, якая так ці йначай тычыцца ўсіх, але ўсё-ткі гульня: той, хто ня мае амбіцыяў выходзіць на арэну ані рабіць ставак, павінен хоць крышку ў ёй разьбірацца ўжо дзеля таго, каб мець пра што пагаварыць з олдавымі заўзятарамі ў бары, нават калі ён у сапраўднасьці не падтрымлівае ніводнай з камандаў... Па сутнасьці, чалавеку ў гэтым сьвеце нічога й не застаецца, як спаборнічаць за ўладу над астатнімі людзьмі, бо ўлады над сьветам дый ані над сабою ён ніколі не дасягне й ніколі гэтага ня зьменіць — ну й ладна, паспрабуем тады хоць зьмяніць іншых так, каб яны адпавядалі нашым уявам... Замест таго, каб марна змагацца са сьмерцю, зробім зь яе выгаду, скарыстаем яе як інструмант запалохваньня — як мяч на глябальным полі, любая гульня на якім ёсьць палітыкай — эканамічнай, культурнай, рэлігійнай... Як жа сумна было б без усіх гэтых выбараў, вайнушак, мастацкіх школ і царкоўных расколаў! Падазраю, што ў ідэальным сьвеце без палітыкі людзі паздыхалі б ад нудоты — вось таму ён ніколі й не настане. Не згаджацца з гэтым — адзінае, што тут можна зрабіць, як кажуць мае ўлюбёныя чэхі.

35.

Як чалавек, што ледзь не зь пялюшак імкнуўся стаць грамадзянінам сьвету (толькі вось ня ведаю, якога — наўрад ці гэтага), я ўсёй душою ненавіджу нацыяналізм. І тым ня менш, паводле клясыфікацыі сваіх таварышаў анархістаў, я нібыта належу да самых заўзятых нацыяналістаў, якія (а гэта — найгоршае!) грамадзянамі сьвету толькі прыкідваюцца. Хрэн зь ім, ня буду спрачацца з калектывам перад расстрэлам. Пагатоў што ў іхным меркаваньні ёсьць свая рацыя, відавочная для ўсіх, хто дачытаў ажно да гэтага месца: нездарма ж ладны працэнт гэтага тэксту ствараюць этнонімы. Напэўна, адчуўшы на пачатку дзевяностых (а ў маім выпадку — нават крыху раней) гонар за прыналежнасьць да апрычонага, уласнага, хоць і напаўпрытомнага этнасу (вось ён, плён нацыяналістычнай прапаганды, якую вялі ў маіх шэрагах дзед з бабцяй пры артылерыйскай падтрымцы неўміручага Зянона!), я за ўсё жыцьцё так і не адвучыўся пераацэньваць важнасьці этнічнага паходжаньня. Наадварот, літаральна з кожным крокам па маёй мапе-карціне яго важнасьць для мяне ўсё больш пацьвярджалася.

Гэтак, як самазванаму грамадзяніну сьвету, мне як нікому добра быў бачны той факт, што пераважная бальшыня спатканага мною насельніцтва сьвету да грамадзянаў сьвету не належыць і належаць ня хоча. Мала таго: практычна ўсе людзі здольныя пазнаваць сваіх супляменьнікаў не паводле колеру, манэраў, вопраткі, як раней — а ўжо паводле вачэй і выразу твару. На гэта калісьці зьвярнуў маю ўвагу адзін аргентынскі сябра, таксама дарэчы анархіст — я сам ня мог даць веры, як гэта ён здольны беспамылкова адрозьніць аргентынца ад скажам чылійца, тады як для мяне яны ўсе былі папросту лацінасамі. То бок мова, вымаўленьне й іншыя фактары тут, мабыць, ні пры чым. У кожным разе відавочна, прынамсі для мяне, што этнас як зьява рэальна існуе, прычым нават тады, калі ў культурным сэнсе ніяк наўмысна не праяўляецца. (Хаця дапускаю, што калі б я быў суайчыньнікам Джоў, то да такіх высноваў не прыйшоў бы.) Зрэшты, калі чалавек яшчэ бліжэйшы вам паводле паходжаньня й генэтычнага складу — як брат ці сястра — вы наагул можаце пазнаць яго ў любым натоўпе за сотню мэтраў, нейкім шостым пачуцьцём, як жанчыны здольныя паводле паху вызначаць ступень сваёй генэтычнай сумяшчальнасьці з мужчынам. Гэта, вядома, як і шмат чаго ў прыродзе, ёсьць жывёльным атавізмам і безумоўнай дыскрымінацыяй — то бок імпліцытнай несправядлівасьцю — і ў сытуацыі бязьлюднай выспы або ідэальнага грамадзтва, напэўна, перастала б мець усякае значэньне, але ж у рэальнай сытуацыі пэўнае значэньне заўсёды мае. Рабіць выгляд, што гэта ня так — па-першае, бывае сабе даражэй, а па-другое, азначае сапраўды толькі «рабіць выгляд», што ніякіх нацыянальных адрозьненьняў няма, а зусім не адмяніць гэтыя адрозьненьні самі па сабе. Ды што там, нават у межах адной этнічнай групы яе чальцы здольныя ўзаемна вызначыць рэгіянальную прыналежасьць, хаця гэтая інфармацыя можа быць на практыцы ну зусім ужо лішняй — ну якую ролю грае канкрэтнае месца нашага нараджэньня, калі мы не з Чарнобыльскай зоны? — вось толькі акурат інтэрнэтавы век на кожным кроку даказвае, што лішняй інфармацыі ў прынцыпе не бывае, і што веданьне — сіла, як казалі яшчэ ў КГБ СССР.

То бок калі той, хто не адмаўляе наяўнасьці этнасаў — ужо праз адно гэта нацыяналіст, то я ім ёсьць без усякіх сумневаў. А калі нацыяналіст яшчэ і той, хто не трывае ўсякага імпэрыялізму — эканамічнага, моўнага, рэлігійнага, расавага — то я ім ёсьць у другой ступені. Аднастайны монакультурны сьвет, якім бы ён «справядлівым» ні быў — па-мойму, ня той, быць грамадзянінам якога варта імкнуцца. І пасьля гэтага я яшчэ маю нахабства сьцьвярджаць, што ненавіджу нацыяналізм? Маю. Калі па-простаму: я ненавіджу нянавісьць у любых яе праявах, і асабліва нянавісьць масавую. Самазамілаванасьць, самадастатковасьць, пагарда да іншых, апрыёрнае непрыняцьце чужога — усё гэта для мяне непазьбежныя наступствы нацыяналізму (дастаткова зірнуць на некалі «касмапалітычных» адроджаных чэхаў). І калі ў падарожжах ёсьць нейкі сэнс, дык менавіта той, што яны па тэорыі павінны адвучаць чалавека глядзець на сьвет оптыкай «абранага народа». Аднак на практыцы выходзіць іначай: падарожжы ў чарговы раз пераконваюць бальшыню ў тым, што іхнае «натуральнае» асяродзьдзе — як культурнае, так прыроднае — найлепшае з усіх магчымых.

«Паўсюль добра — дома найлепей!», як кажуць у Чэхіі. То ж бо нацыяналізм — гэта яшчэ й прыстасаванства (у тым ліку на чужыне — ніхто так добра не ўладкоўваецца на новай радзіме, як зьяднаныя «самапомаччу» этнічныя групы!), і гэткая тыпова сялянская інтэлектуальная лянота: нашмат прасьцей і прыемней за бясконцыя пошукі невядома чаго верыць у тое, што на Зямлі існуе адно-адзінае месца (а яшчэ і з найлепшай культурай, матчынай мовай, і галоўнае — матчынай кухняй!), як створанае для цябе, і што ты меў рэдкае шчасьце яго знайсьці — хаця найчасьцей яго ўжо знайшлі за цябе твае продкі.

На жаль, зь векам чалавек сапраўды траціць сілы на духоўныя подзьвігі й ператвараецца ў сэнтымэнтальнага гультая: за дваццаць гадоў я сам стаў кімсьці накшталт праскага нацыяналіста ці лепш сказаць патрыёта, пры ўсёй сваёй непрыстасаванасьці й сваім крытычным стаўленьні да гэтага горада (вядома ж, патрыёт ня можа быць некрытычным) — і тым ня менш усё адно стала мару пра тое, каб зваліць зь яго хай не назаўжды, але прынамсі надоўга. Калі я чымсьці абавязаны Празе — дык перадусім тым, што за гэты час спазнаў тут прадстаўнікоў многіх народаў сьвету. Насамрэч, сказаць гэта мае ня большае значэньне, чым сказаць, што я спазнаў за жыцьцё прадстаўнікоў многіх прафэсій — так, ня большае, але й ня меншае. Пры гэтым я не абавязкова мушу быць фанатычным прыхільнікам прафэсійнасьці й вузкай спэцыялізаванасьці, каб гэта канстатаваць. Я нават магу дазволіць сабе раскошу думаць, што найлепшым спэцыялістам у сваёй вобласьці заўжды будзе той, хто цікавы й па-за ёю, так бы мовіць — «як чалавек». Але менавіта з павагі да гэтага чалавека я ніяк не магу зусім ужо не цікавіцца ягоным «асноўным заняткам», якім бы мусовым або адчужаным той ні быў. Дарэчы, акурат мусовыя (часта «сямейныя»!) заняткі й паднявольная праца найбольш выразна адбіваюцца на асобе, і звычайна ня лепшым чынам. І гэтак жа, на жаль, адбіваецца на асобе прыналежнасьць да пэўных нацый: падобныя «працаголікі» надаюць свайму рамяству перабольшанае значэньне, а авалодаць іншым, прынамсі дзеля забавы, у лепшым выпадку лянуюцца, у горшым — лічаць яго абсалютна бязглуздай і непрыбытковай стратай часу. Прызнаймася, мала хто з нас хацеў бы слухаць апантаныя шчыраваньні такіх стаханаўцаў у пятніцу ўвечары, асабліва калі яны пачынаюць хваліцца сваімі працоўнымі рэкордамі або ўдавацца ў досыць гермэтычныя для астатніх формулы, якімі кіруюцца ў сваёй дзейнасьці. Дастаткова ім яшчэ крышку падвыпіць — і яны пачнуць называць лахамі ўсіх, хто працуе або зарабляе нашмат меней (ці крыху болей) за іх. Адсюль гэтая вечная нудота як усякіх «карпаратываў», так і нацыянальных суполак — у залішняй блізкасьці іхных удзельнікаў. Хаця пры гэтым я не рызыкну адмаўляць таго, што блізкіх нам паводле прафэсіі — і паходжаньня — людзей мы хай неабавязкова больш любім, але ўсё-ткі разумеем нашмат лепш за астатніх. А таксама таго, што нацыянальная, як і прафэсійная, прыналежнасьць, ня ёсьць чымсьці апрыёры дадзеным, а ўсяго толькі культурна засвоеным: абедзьвюм, умоўна кажучы, можна лепей ці горай «навучыцца». А вось цалкам забыць тое, што некалі ўмеў — немагчыма пры ўсім жаданьні.

36.

Чым больш я адчуваю сябе ахвярай стакгольмскага сындрому, тым больш паважаю сваіх галяндзкіх гасьцей-тэрарыстаў — перадусім, за іхную няўрымсную жыцьцёвую актыўнасьць і амаль бычыную настойлівасьць. Не разумею толькі, адкуль у іх бярэцца на яе столькі энэргіі. Ну, мабыць жа, з сыру і іншых малочных прадуктаў. Гэта ж колькі патрэбна волі й бабла (то бок той жа волі, толькі матэрыяльна ўвасобленай), каб захаваць вернасьць ідэалам сваёй маладосьці да апошняга!

Яны, упэўнены, і не здагадваюцца, што іхныя калегі-пэнсіянэры зь іншых краінаў праводзяць свае бестэрміновыя вакацыі зусім іначай. Прыкладам, чэскія. Жанчыны па звычцы зраньня сунуцца ў супэрмаркет, каб адшукаць там самыя танныя прадукты на зьніжках, абыходзяць яго, нібыта музэй, пільна прыглядаюцца да таго, чаго яшчэ не каштавалі. У якасьці апошняй разынкі на торбе з куплянкамі перад касаю іх чакае жоўты бульварны часопіс, дзеля якога яны зусім не лянуюцца прынізіцца, то бок нахіліцца, нягледзячы на варыкоз ці рэўматызм, а ў часопісе — каляровыя пысы тых, хто жыве за іх жыцьцём іхных мараў: сьпевакоў, тэлевядоўцаў, актрыс, спартоўцаў, палітыкаў і іншых тутэйшых знакамітасьцяў, досыць часта іхных аднагодкаў. Задаволіўшы такім чынам свае матэрыяльныя й духоўныя патрэбы (а якія іншыя могуць быць у жанчыны ў такім веку? дзяцей яна даўно адрадзіла й выгадавала), нядаўняя пэнсіянэрка сядае ў стары драндулет і абачліва едзе дадому гатаваць абед — у лепшым выпадку для сябе, у горшым — для сябе і мужа, які тым часам толькі ўстае пасьля ўчорашняй папойкі ў бары й які за ўсе сорак гадоў супольнага жыцьця так і не навучыўся цаніць ейнае кулінарнае мастацтва. Ну хіба яшчэ пэнсіянэрка заедзе па дарозе ў фармацыю ці да лекара, даведацца, што новага ў макрай мікракосьме — гэта ў выпадку, калі на гэтым тыдні там яшчэ не была. Пакуль абед гатуецца, гаспадыня вывучае паводле набытага часопіса сёньняшнюю тэлепраграму й чытае эксклюзіўны рэпартаж пра развод вядомай актрысы зь вядомым спартоўцам. (Жывуць жа людзі! Сама разьвялася б, ды позна...) Пасьля маўклівага абеду пара сядае да тэлевізара: гаспадыня хоча паглядзець сэрыял з новаразьведзенай зоркай, у якой лёгка пазнае сябе ў маладосьці, гаспадар — спартовую трансьляцыю акурат з удзелам новаразьведзенага атлета, каб мець што абмяркоўваць у бары з «хлапцамі» і сёньня. У судовай справе наконт разводу ён суцэльна на баку атлета, бо той сапраўдны мужык, а ўсякія там гаўняныя актрысы болей яго не цікавяць. Гаспадыні прыходзіць думка пра тое, што дарма яна не падкінула ў мужаву талерку якой атруты, каб забясьпечыць сабе спакойную ўдовіную старасьць з двайной пэнсіяй. Маральнае права на ейным баку, як што ён несумненна здраджваў ёй па п’яні з курвамі — у кожным разе, дакладна болей, чым яна яму, але ж у яе былі каханьні. Спрэчку нечакана разьвязвае экстрэннае паведамленьне ўлюбёнага тэлевізійнага каналу пра страшны выпадак забойства: у горадзе Х.-З. іншая пэнсіянэрка атруціла свайго мужа грыбамі. Гаспадыня ўсплёсквае рукамі й голасна абураецца: ну як так можна, жыцьцё разам пражыць — і атруціць чалавека? Шкада, што адмянілі сьмяротнае пакараньне! Няўжо ж нават грыбы зусім гатаваць развучыліся? Куды коціцца гэты сьвет... Муж устае й зьбіраецца ў бар, бо разумее, што спакойна паглядзець спартовую трансьляцыю дома яму ня ўдасца. Тады пераможная гаспадыня запарвае сабе гарбаты, распакоўвае шакалядку й мірна суперажывае з героямі ўлюбёнага (спадзяваймася, бясконцага) сэрыялу, перадусім з гераіняй разьведзенай актрысы. Пасьля дзьвюх сэрыяў запар, што кожныя дзесяць хвілін перабіваюцца столькімі ж хвілінамі рэклямных ролікаў, яна кульгае да тэлефону і звоніць найлепшай з жывых сябровак, зь якою шчыра дзеліцца сваімі сьвежымі ўражаньнямі ад прагляду. Абмеркаваньне доўжыцца крыху меней за сам прагляд — перадусім дзякуючы таму, што ў ім няма рэклямных паўзаў. Кладучы слухаўку, гаспадыня цяжка ўздыхае. Што ж, неўзабаве надыдзе вечар, вечаровыя тэленавіны, вячэра, а там і вячэрні тэлесэрыял ці фільм, зьняты ў сямідзясятых, пару ейнага росквіту як асобы, кароткая сварка з падпітым мужам, прыём таблетак, яшчэ крыжаванка ці зацёрты жаночы раман перад сном — вось і дзень прайшоў. Не бяды, заўтра будзе лепей: у вёску прыедзе з канцэртам вядомы ў тых жа сямідзясятых сьпявак, у якога нядаўна нарадзілася дачка, то можна паспрабаваць прынамсі выцягнуць свайго абоўдзілу на танцы...

У Галяндыі падобнай пастаралі, як я ўсё больш пераконваюся, быць ня можа. Сядзець дома? Ні ў якім разе! Гэта ў прынцыпе немаральна. (Думаю, што акурат у Галяндыі прапанавалі падвысіць па ўсёй Эўропе ўзрост сыходу на пэнсію.) Рухацца, дзейнічаць! У найгоршым выпадку, скочыць у сядло ровара й праставаць за вачыма хоць на край сьвету, насустрач сутыкненьню з грузавіком ці лякаматывам — ну і няхай, загінуць у сядле — гонар для ваяра! Ваяра з чым, выбачайце? Ну як жа ж: з усеабдымнай айчыннай нудотай! З чэскім пэнсіянэрам у сабе! У прынцыпе, з тым жа, з чым без асаблівага посьпеху спрабую змагацца я сам.

37.

Ну вось я і... — а ты са мною, чытач! — дзякуй, дзякуй, Джоў, і пакуль, да сустрэчы ў Празе! — ...у Галяндыі! — і не абы-дзе, а ў Лейдэне! — адкуль родам... — не, ня той, хто вы падумалі, ня нейкі там мазіла, філёзаф ці паэт (скажыце, як яго завуць?), не пісьменьнік і не рэлігійны рэфарматар, а — трансфарматар! то бок кандэнсатар! — што пакарыў увесь белы сьвет! — карацей, сама электрычнасьць: тое, што за апошнія сто гадоў канчаткова стала для нас заменьнікам утрыманага ў матэрыі духу, эспрыту, досьціпу, пра існаваньне якога так доўга гаварылі старажытныя грэкі й пра якога распускаў непацьверджаныя плёткі Гегель. Спрадвеку гэты дух гультайнічаў або займаўся лухтой, палохаў людзей маланкамі — а вось мы, эўрапейцы, навучылі яго рабіць тое самае, што мы самі: працаваць! Лічыць звышскладаныя сумы! Ствараць паралельныя сьветы! Пісаць за нас раманы! Зарабляць для нас грошы! Дзеля гэтага трэба было спачатку злавіць гэтага ўсемагутнага джына й запхнуць яго ў гарлач — а такі гарлач прыдумалі акурат у Лейдэне. З таго часу ён там і сядзіць, чакаючы вызваленьня, а яго яму зноў-такі ня дасьць ніхто, апрача хіба ягонага ня менш усемагутнага малодшага брата атамнага ядра, які яшчэ не ўсьвядоміў напоўніцу свайго патэнцыялу па разьбіцьці гарлачоў, хаця ўжо ў дзяцінстве быў зруйнаваў парачку японскіх гарадоў.

Скажу адразу, што Лейдэн, на маю думку — адзінае сапраўднае культурнае места ў гэтай краіне, духоўныя традыцыі ў ім відавочна пераважаюць над чыста гандлярскімі й плоцевымі. Гэта відаць ужо паводле таго, што тут ёсьць свая асобная гей-кнігарня — слушна, хлопцы, трэба ня толькі ў дупу трахацца, але й кніжкі пры гэтым чытаць, пранікацца мэтафізыкай, думаць пра вечнае. (Калі для геяў існуюць ужо асобныя госьпісы, то чаму б і не кнігарні? Рэстарацыі? Шпіталі? Вар’ятні? Я быў бы толькі «за» такі спосаб новаўвядзеньня арыстакратычных прывілеяў.) Унутраныя муры горада, асабліва ў яго цэнтральнай, гістарычнай частцы, упрыгожаныя вершамі знакамітых (ну, збольшага) паэтаў ці не на ўсіх мовах сьвету — каго там няма (як, прыкладам, беларусаў — тых да сёньня няма ані ў гей-кнігарні), таго ў паэзіі не існуе ў прынцыпе. Гэтая неафіцыйная Лейдэнская прэмія — нашмат больш каштоўная, як на мяне, за Нобэлеўскую (ну, той у беларусаў таксама пакуль няма — усё толькі абяцаюць — можа, урэшце сёлета). Неяк я быў пазнаёміўся з адным паэтам, які таксама мае ў Лейдэне свой дом-манумэнт — тады як у Празе, у так званым сапраўдным, цывільным жыцьці, часам ня мае грошай на піва. Але ж што ім, неўміручым, нейкае сапраўднае жыцьцё! — калі ў вечнасьці, ці прынамсі ў Лейдэне, тваім суседам па вуліцы ёсьць сам Шэксьпір! У асобных выпадках вершы пішуць нават усярэдзіне дамоў, на сьценах кватэраў, так, каб было можна прачытаць з вуліцы.

Зрэшты, у Галяндыі, як вядома, усё робяць так, каб было бачна з вуліцы. Прынамсі, на першым паверсе (для ўсяго астатняга існуе другі — таму бальшыня кватэраў яго і мае). Праз гэта вокны прыватных дамоў надзвычай нагадваюць вітрыны крамаў, а самі дамы ўсярэдзіне — канцылярыі прыватных фірмаў. У выніку краму з кватэрай, офіс з крамай, кватэру з офісам, антыкварыят з музэем, цырульню з кофі-шопам і г. д. надзвычай лёгка пераблытаць і ўваліцца з сваім касяком не туды. Выключэньнем ёсьць хіба што храмы, дый тое толькі звонку: усярэдзіне і яны маюць гэткія офісныя памяшканьні, куды прыходзіш як на стрэлку з асабістым маклерам ці банкірам. Ну, колькі асабістых грахоў вы жадаеце ў нас укласьці? Чаго чакаеце ад нашага крэдыту неўміручасьці? Колькі працэнтаў дабрачынных ахвяраваньняў у год вы здольныя сплочваць? Простыя драўляныя крэслы ў асноўнай частцы храму прымушаюць згадаць школьную клясу ці актавую залю — менавіта там адбываюцца штонядзельныя сходы акцыянэраў. Вось толькі кіно, мабыць, не паказваюць, там наагул мастацтва ніякага — усё трымаецца на голым слове, то бок Слове. Бач ты, мастакоў зь нябеснага гораду выгналі, а гандляроў чамусьці пакінулі. Можа, і рацыя — сухая матэматыка бліжэй да строгай мовы нябеснага архітэктара, гэтак жа як электрычнасьць бліжэй да сучасна-тутэйшага разуменьня Духу. Гэта ж недзе тут напісаў Сьпіноза сваё «дэус сівэ натура»...

З такога храму кожнаму разбэшчанаму барока атэісту карціць як мага хутчэй уцячы назад на вуліцу, у гушчу жыцьця — магчыма нават, што гэта і ёсьць патаемнаю мэтай храмавай сьціпласьці: каму патрэбныя відовішчы, таму не да нас. Відовішчы патрэбныя мне! А вось і яны, калі іх так можна назваць: насустрач мне ідуць дзьве на такі няпозьні час даволі ўжо п’яныя жанчыны ў самым росквіце мэнапаўзы і «весяляцца» — гэта значыць, узяўшыся пад рукі, як дзяўчаткі, з падскокамі сьпяваюць на ўвесь квартал нейкую яўна дзіцячую песеньку. Вось жа, маўляў, галасіць умеюць ня толькі маладыя перасяленцы, але й пажылыя абарыгены! — не хапае яшчэ народных касьцюмаў, галяндзкіх «вышыванак». Тут жа на скрыжаваньні вуліц стаіць немалады ўжо бяздомны негр, таксама ці то п’яны, ці то ўкураны, хістаецца з боку ў бок і напаўголаса спрабуе аскаць дробязь. Усё было б цалкам у норме, калі б ягоныя джынсы не спаўзьлі (ці не былі наўмысна спушчаныя?) да кален. Праз гэта мінакі наколькі магчыма ветла ад яго адхістваюцца, не разумеючы, дэманстрацыяй чаго ёсьць гэты модны выбрык — ну, прынамсі, прыкідваюцца, што не разумеюць. А што тут разумець? Наперакор свайму веку жабрак нагадвае дзіцятка, якое спынілася пасікаць і раптоўна страціла маму. На знак таго, што яно таксама сын чалавечы, дзіцятка й дастала з шырокіх калашынаў сваё пасьведчаньне аб нараджэньні, да якога ўсе чамусьці ставяцца як буржуі да савецкага пашпарту. Я стаўлюся да гэтага як да доказу гендэрнай роўнасьці: хваліцца сваім целам не павінна быць сорамна ніводнаму з палоў, і неабавязкова бачыць у гэтым нейкія грэшныя намеры й адразу выклікаць паліцыю. Калі б на месцы жабрака была жабрачка, хіба я ня сфоткаў бы яе і ня даў бы ёй колькі цэнтаў? Але жабрака я ўсё-ткі фоткаць ня буду, бо ад яго потым колькімі цэнтамі не адкупісься...

Самае для мяне прыкрае тое, што я, прыехаўшы ў Галяндыю завяршаць гештальт, бачу цяпер перад сабою нейкі гештальт зусім іншы, хоць у агульных рысах і вельмі падобны да папярэдняга — як адбудаваны ў сучаснасьці архітэктурны помнік падобны да свайго зруйнаванага прататыпу. Не магу паверыць, што ўва ўсім Лейдэне я сяктак, дый тое выпадкова, адшукаў адзінае месца, якое сапраўды пазнаў: мур з санэтам Шэксьпіра. І гэта прайшло ўсяго дваццаць гадоў! — хіба ж гэта шмат? Уяўляю, што б я «згадаў», калі б трапіў цяпер у Менск... Аказалася, санэт мае магічны нумар ХХХ — нават гэтага я ня памятаў! Цяпер я гляджу на гэтыя лічбы як на вакно ў неўявеннае трыццатае стагодзьдзе, на тры пацалункі, што азначаюць яшчэ й фільмы для дарослых (якіх у ХХХ стагодзьдзі, напэўна, ужо ня будзе, як і самога сэксу й шмат чаго іншага) — але тады, у першы раз, я ніяк ня мог думаць у сувязі з санэтам пра сэкс, бо ніякіх фільмаў для дарослых быў яшчэ не глядзеў. Пра што я тады насамрэч думаў? Пра зьмест санэту? Сяброўства, каханьне? Ну, напэўна ж — пра што яшчэ, апроч сэксу, думаюць маладыя...

Пры гэтым я наіўна прывык лічыць, быццам магу пры жаданьні да дробязяў зрэканструяваць свае ўражаньні, словы, думкі, хоць бы й дваццацігадовай даўніны — а сам нізавошта ў сьвеце не знайшоў бы ўжо, дзе тут спыняўся, куды й кудою хадзіў, што бачыў, а чаго ня бачыў: уся гэтая нібыта лішняя інфармацыя зьнікла з маёй памяці. Старыя лейдэнскія вуліцы змушаюць мяне цяпер згадаць зусім ня мой першы кароткачасовы візыт у гэты горад, а... — дзякуй, электрычнасьць! — ...кампутарную гульню ў «Асасіна»! (Ну, не кажыце, што вы ў яго не гулялі! Тут усе свае. Гэта ж гулька акурат для гуманітарыяў: гісторыя, файная архітэктура, пізьдзілкі, глыбінны сэнс існаваньня, магчымасьць адным рухам пальца заваліць абарзелага бамбізу або засячы сякерай а ля Раскольнікаў якога-небудзь працэнтшчыка-тампліера ці гандляра рабамі.) Я і сам нагадваю цяпер сваім выглядам героя «Асасіна»: на шыі фоцік (улюбёная зброя, таксама дыгітальная), чахол ад фоціка, заплечнік, бутэлька з вадой... Вакольныя дамы аднолькава невысокія, што стварае адчуваньне, быццам на іх можна лёгка ўскараскацца. А вунь і птушынае гняздо на страсе, у якім замест арла сядзіць кірля. Плюс абасраныя сьцены — рэалістычная дэталь, якой у «Асасіне», як і ў кожным ідэальным сьвеце, бракуе.

Згодны, падарожжы й зьвязаныя зь імі новыя перажываньні карысныя ўжо таму, што ажыўляюць старыя ўспаміны — вось толькі гэта ўспаміны зусім пра іншыя месцы, чым тое, дзе аддаесься ўспамінам. Няма рады, чалавек заўжды згадвае толькі сам сябе. Які тады толк з гэтых нібыта дакладных, «жывых» згадак? Калі ня можаш знайсьці дарогі да месца, дзе, напрыклад, быў закапаў скарб, хай сабе чыста духоўны? І ці не павінны згадкі перадусім, калі не суцэльна, служыць цяперашняму моманту, дапамагаць вашаму нутраному асасіну выжыць у сучаснасьці, якая ёсьць Часам над Часамі?

Што ж, застаецца тады спадзявацца ўжо толькі на інтэрсуб’ектыўную, неасабістую, усеагульную памяць — то бок зноў-такі на электрычнасьць. За тысячагодзьдзі чалавецтва, уласна, не стварыла нічога, апроч памяці, слушней — памяткі. Стварыла яе з мэтай забыцца, што адзінае сапраўднае ў сьвеце — гэта момант, які цягнецца да бясконцасьці, як абрыдлы фільм, жуйка, сыр на гарачай піццы: не засяроджвайцеся на ім, каб ня бачыць, што гэта толькі гумавы канат у вас пад нагамі, зь якога можна грымнуцца ў любы момант, бы той заратустраў паяц — лепш угрызайцеся ў піццу, пакуль яна гарачая, і жуйце, смакуйце, глытайце, утаропіўшыся ў нудны фільм жыцьця на экране. Пры жаданьні можаце лічыць яго кампутарнай гульнёй з сабою ў галоўнай ролі. Толькі зь сякерамі, крый бог, асьцярожней.

38.

Да апошняй машыны, якая павінна закінуць мяне зь Лейдэну ў канчатковы пункт майго падарожжа, застаецца ня больш гадзіны. Адсюль да дому маіх галяндзкіх гасьцей-гаспадароў — усяго кілямэтраў сорак-пяцьдзясят. Хаця, па шчырасьці, была б мая воля, я нікуды б зь Лейдэну не зьяжджаў. Не таму, што мне тут неяк асабліва добра, а з той жа прычыны, зь якой я не прамяняў бы на новае тысячагодзьдзе некалькіх апошніх гадоў папярэдняга, калі мне яшчэ карцела ў прынцыпе дзе-небудзь застацца, хоць бы ў тым жа Лейдэне, і паспрабаваць вывучыць з нуля іншае жыцьцё, іншую краіну, іншую мову, іншую манэру пісьма й мысьленьня, іншы люд, адным словам, засвоіць іншую, новую «прафэсію», якою ўжо дасканала валодалі мае дзяды — прафэсію эмігранта. Маўляў, у жыцьці прыдасца. Скуль я мог ведаць, што калі нацыянальнасьць, магчыма — свайго кшталту прафэсія, то эміграцыя — гэта такое вечнае беспрацоўе, колькімі б ты «прафэсіямі» ні валодаў.

Уласна, адзінае пытаньне, якое яшчэ цікавае мне цяпер — ня тое, ці варта мне было дваццаць гадоў таму перасяляцца на Захад, а ці ня варта было перасяліцца на захад Юрапу, то бок ня ў Чэхію, а ў Галяндыю. Іншымі словамі, я прыехаў дасьледаваць тупіковую галіну майго асабістага часу, якая не атрымала належнага (?) разьвіцьця, і паспрабаваць рэканструяваць альтэрнатыўны варыянт гісторыі, які мажліва існуе дзе-небудзь у паралельным сусьвеце — ну што ж, давайце ў гэты сусьвет зазірнем адным вочкам. Пачнем проста з гэтай кавярні каля галоўнага лейдэнскага каналу — прысядзем за адзін з выстаўленых на ходнік сталоў, замовім безалькагольнага піва, гэткі тэатральны муляж колішняй нібыта гераічнай сапраўднасьці, паўторым паводле ўласнага нататніку тэкст свайго трагікамічнага пэрсанажа. Наладзімся на пірацкую частату сваёй мовы, якая на фоне шматнацыянальнай балбатні загучыць хай не зусім чыста, але дастаткова выразна, каб быць пачутай прынамсі вамі. Такім чынам: якія ў нас у паралельным сусьвеце плюсы? Ну, самы відавочны — гэта адсутнасьць чэхаў і расейцаў... Анягож! Варта толькі вымавіць гэтае сакрамэнтальнае слова, неабавязкова ўголас! — і зьявяцца яны! чарадзеі! Вунь сядзіць за столікам нейкая яўна маскоўская, беручы да ўвагі акцэнт, кампанія, складзеная як мінімум зь дзьвюх сем’яў: тым часам як астатнія абмяркоўваюць, калі мой слых ня маніць, абрыдлыя ўжо мне і вам палітычныя тэмы — прычым так бурліва, нібы напярэдадні рэвалюцыі, — расейскія турысты спакойна праглядаюць мэню, параўноўваюць кошты, прапануюць цікавыя маршруты, дзеляцца ўражаньнямі з Гейропы, ад паездак у якую, нягледзячы на цывілізацыйную пагарду, ну ніяк ня могуць адмовіцца — толькі час ад часу выбухаюць сьмехам, зьдзекуючыся зь няздатнасьці й самога выгляду маладога афіцыянта, які, натуральна, здаецца ім гомікам — во як! Задурылі рэшце сьвету галаву сваёй геапалітыкай, а самі — у цянёк, дзе добра бавяцца на адрас астатніх, і ні лыс, нашая ізбушка з краю. Крым? Данбас? Сірыя? Дзе гэта? Выбачайце, мы не тутэйшыя... Мы палітыкай цікавімся толькі дома, так бы мовіць, у асноўны час — дайце ўрэшце крыху адпачыць ад тэлевізара, нам і айфону хапае...

Я прашу ў афіцыянта прынесьці попельніцу, але ён кажа, што попельніцы ў іх няма. Як так — няўжо курыць забаронена ўжо й на дварэ? Ды не, маўляў, не забаронена, проста навошта для гэтага попельніца, лішнія выдаткі, кідайце ўжо недапалкі проста пад ногі, мне ўсё адно ўвечары падмятаць гэты кавалак ходніку... Я гляджу ўніз і заўважаю, бы той Індыяна Джоўнз, што сапраўды ўвесь час тапчуся па гэткіх цыгарэтных могілках. На першы погляд, досыць дэмакратычнае правіла — але толькі на першы. Нікому насамрэч ня хочацца папіваць каву ці піўко пасярод гурбы сьмецьця, да таго ж уласнавусна створанага, пад асуджальнымі поглядамі мінакоў — гэта як курыць на запляваным заднім двары школы ў кампаніі двоечнікаў, хаваючыся ад настаўнікаў. Нічога ня скажаш, пэдагагічна. Дзейнічае лепей за жудасныя карцінкі й кошты на цыгарэтным пачку. Лепш ужо тады схавацца ўсярэдзіне кавярні й кожныя паўгадзіны выбягаць закурыць на вуліцу, як тая зязюля ў старым гадзіньніку — што ні зацяжка, то «ку-ку-куру!» — адмяраючы ўсё больш кароткі час, які застаўся да поўнага спыну мэханізму.

Падобнымі новаўводзінамі нам, людзям дасучаснага (калі ўжо зусім не дагістарычнага) веку, даюць зразумець: вы тут болей ня дома. Ні ў гэтай кавярні, ні ў гэтым горадзе, ні на гэтым кантынэнце. У Брусэлі вырашылі, што мы ўжо болей не эўрапейцы. Як паліткарэктна напісаў адзін чэскі змагар з расізмам, «хопіць паўсюль курыць, бы ў нейкай Афрыцы!» Што ж, магчыма, гэта сапраўды ідэя — памяняцца з афрыканцамі месцамі. Бо змагацца за сваю культурную (ды што культурную — рэлігійную! жыве сьвяты Бог-арт! усе ў клюб самагубцаў! «хто ня курыць — нічога ня варты!», казаў Гюго) адметнасьць у Эўропе, калі вы ня з Афрыкі — марна. Вунь гэбраі, нашмат больш культурная й старажытная група за нас, курцоў, і тое ў свой час амаль не змагаліся. Не магу ўжо дачакацца, калі і нам прапануюць арганізавана выехаць на Мадагаскар. Пакуль тое, нашыя прыватныя гутаркі з кавай і цыгарэткай, у якіх некаторыя з нас правялі палову жыцьця, рэкамэндавана перанесьці назад у «дысідэнцкія кухні» — там можаце сабе ўкурвацца да ачмурэньня ў прадчуваньні агульнаэўрапейскага выраку над сваім калектыўным лёсам. Пры гэтым стварылі нас, сьмярдзючых вампіраў чужога паветра, ніхто іншы, як галяндцы. Калісьці яны гэтым нават ганарыліся — у Дэлфце быў цэлы музэй тытуню, цяпер пасьпяхова зачынены — а сёньня ў кавярні вам нават не дадуць попельніцы? Гэта ўсё слушна, маральна і заябіста — але ж яшчэ крышку намогі, эўрапейцы! Давайце ісьці да канца! Ваяваць з карпарацыямі дык ваяваць! Давайце забаронім урэшце аўтамабілі, якія забіваюць людзей ня толькі памалу, таксічным дымам, але й проста так, «па фану», імгненна, штодня! — і дзеля якіх вядуцца бясконцыя войны, абы забясьпечыць доступ да як мага таньнейшага паліва! Пры гэтым іхнае гойсаньне туды-сюды па дарогах усё адно на дзевяноста адсоткаў абсалютна бязмэтнае — паверце ўжо мне, як балбатрансеру! Давайце наагул усе пераселімся ў экалягічна чысты інтэрнэт, ці лепей адразу ў Матрыкс! І перадусім — давайце астракізуем ня толькі курцоў, але й нашых ня менш сьмярдзючых братоў-выпівохаў, чыя прысутнасьць, разьняволенасьць і беспадстаўная весялосьць мяне, як новасьпечанага абстынэнта, нечувана апошнім часам абражае! Хто з нас хутчэй ператвараецца ў тупую скаціну і хто больш небясьпечны грамадзтву ў інтаксікаваным стане? Або мазгі й пячонка, па-вашаму, не настолькі важныя органы, як лёгкія й сэрца? Рак духу лепшы за рак цела? У такім разе — калі ласка, бяжыце падаваць на мяне ў суд за прапаганду курэньня! А, вы ўжо пабеглі! Ну, дзякуй богу, бяз вас мне стала неяк лягчэй дыхаць...

Часам яшчэ й сёньня можна пачуць, як на вуліцах Эўропы адзін курэц задае другому старое як сьвет пытаньне: «Ці маеце агню?» — то бок, «Ці гатовыя вы ім са мной падзяліцца?» У ім мне заўжды мроіцца водгук самых пачаткаў гісторыі чалавецтва, прамэтэеўскага міту, каменнага веку, калі ў агні, ну рыхтык тыя індэйцы, яшчэ бачылі ўцелясьнёнае сонца... Канец канцоў, «усе агні — агонь», як сказаў вялікі курэц Картасар: адзін і той самы, так званы «вечны». Аднак у сучаснасьці, што ня дзіва, «дзяліцца агнём» дарэшты перастала быць актуальным — вось ужо пару тысячагодзьдзяў вядзецца перадусім дзяльба зямлі, зь нядаўняга часу паветра, а неўзабаве, як прадказваюць, дойдзе ўрэшце і да вады, пасьля чаго цыкль стыхіяў замкнецца, і самай каштоўнаю рэччу на вылюднелай і сплюндраванай тым жа агнём плянэце (кўод ліцэт Ёві!) зноў, як ні сьмешна, зробіцца агонь: адзіны, у адрозьненьне ад астатніх зямных стыхіяў, прадстаўнік космасу, чыю копію курцы пяшчотна носяць у сваіх кішэнях, як напамін пра вечнасьць — ня столькі пра ўласную сьмерць ад раку лёгкіх, колькі пра будучую сьмерць (і паўторнае нараджэньне) усяго навакольнага сьвету.

Уласна, гэты несупынны напамін пра сьмерць найболей і раздражняе ў курцах прыхільнікаў так званага здаровага ладу жыцьця, чыёй мэтай ёсьць не братацца заўчасна з космасам, а бяздумна й бяздымна ў ім распусьціцца як мага пазьней. Яны бачаць у курцах «паражэнцаў», дэзэртыраў, непраціўленцаў, што адмаўляюцца актыўна змагацца й трымацца за жыцьцё тут і цяпер, любым коштам. Усё гэта, вядома, лухта: калі я сам быў не курыў гадоў пяць, то неяк не заўважыў, каб маё стаўленьне да жыцьця зрабілася больш баявым і аптымістычным, чым да ці пасьля таго. Ужо з чыста эканамічнага гледзішча, каб плаціць нехрысьціянскія падаткі з цыгарэт, курэц вымушаны варушыцца ня менш, калі ня больш, за «здаровага» — хіба што варушыцца яму зь векам, сапраўды, усё цяжэй. Таму можаце быць спакойныя: да плянэтарнае катастрофы ніхто з нас, курцоў, не дажыве — магу загадзя павіншаваць эўрапейскіх заканадаўцаў і іхных нашчадкаў з выкананай задачай. Апошнім часам я ня раз заўважаў, як курэц і... курылка? курачка? раба нікатыну? — з амаль змоўніцкай сымпатыяй (то бок спачуваньнем) пазіраюць адно на аднаго: ужо цяпер для іх знайсьці сабе пару між некурэцкай бальшыні — відавочная праблема, а што будзе далей? Гэтак яны хутка пачнуць множыцца выключна міжсобку, а неўзабаве здэгенэруюць ад спадчынных хваробаў і вымруць ад інцэсту, як тыя ж індэйцы ад гарэлкі. Туды і дарога: з індэйцаў, уласна, усё і пачалося. Хопіць, пацешыліся свабодаю за чужы кошт — і ў рэзэрвацыю. Ўэлкам ту фортрэс Юрап.

39.

— На жаль, усе перадавыя вынаходкі чалавецтва, такія як атамная зброя ці інтэрнэт, з часам апынаюцца ў руках нягоднікаў, — па-філязофску зацемлівае Кейс, — і тое ж самае ільга сказаць пра Дамбартэр. (Паводле Марыіных поглядаў мне даўно ясна, што патэнцыйны нягоднік — гэта я.) Шмат каму карціць незаслужана заняць чужое месца пад сонцам, ці прынамсі выбіць з абмену максымальную выгаду.

— То бок сам па сабе абмен не здаецца нягоднікам дастаткова выгадным?

— Дзіўна, праўда? Уявіце сабе, некаторыя нават карыстаюцца ў сваіх несумленных мэтах Залатым Правілам Дамбартэру! (Прызнаюся, я ўжо забыўся, як гучала Залатое Правіла, гэтак жа як забыўся на смак цыгарэт, але стараюся захоўваць покер-фэйс, што ў маім выпадку азначае — не скрыгатаць сківіцамі надта гучна.) Гэтак, у дзьве тысячы чацьвёртым годзе (годзе! годзе!) шматдзетная сям’я з Папэнбургу прыехала ў Портарож з намерам упершыню за тры гады адпачыць па-сапраўднаму. (Не ўяўляю, як мой госьць здольны памятаць столькі новых для мяне геаграфічных назоваў — прынамсі, ён яшчэ ні разу не паўтарыўся.) Аднак у Портарожы іх чакаў шэраг вельмі непрыемных сюрпрызаў. У першы ж дзень іхнага гасьцяваньня згарэў тэлевізар, у другі — прас і адзіны вялікі рондаль, у якім гаспадыня хацела зварыць супу на ўсіх. На трэці дзень у адсутнасьць дзяцей бацькі паспрабавалі заняцца сэксам і зламалі ложак. У той жа дзень муж у разьюшанасьці пабіў у купальні люстра. Машына, якая паводле абмену таксама засталася ў карыстаньне гасьцям, даехала толькі да найбліжэйшага павароту. На чацьвёрты дзень перастала цячы гарачая вада, затое пачаў цячы кацёл для яе награваньня. Сума, якая мусіла б паводле кантракту пакрыць гаспадарам усе матэрыяльныя страты, стала ўжо набліжацца да гадавога даходу сямейства — і гэта без уліку ўсяго мноства пабітага шклянога й парцалянавага посуду ды сувэніраў, бязьлітасна разгвазданых дзецьмі. Тым часам як іхная маці дарэшты паверыла ў полтэргайст і ўпрошвала мужа імгненна сабраць рэчы і зьнікнуць з праклятай хаты на край сьвету, той западозрыў ува ўсіх гэтых няшчасных здарэньнях яшчэ іншую магчымую сувязь, апроч паранармальнай актыўнасьці духаў, і не пабаяўся зьвярнуцца ў паліцыю. Там спачатку паглядзелі на яго як на вар’ята, але потым усё-ткі прабілі гаспадароў па картатэцы разам зь іхнымі адбіткамі пальцаў — і што вы думаеце? Вялося пра дваіх спрактыкаваных махляроў, што былі некалькіразова асуджаныя за дробныя страхавыя падманы! Яны не паленаваліся наўмысна ператварыць свой дом у свайго кшталту гадзіньнікавую бомбу, толькі каб спагнаць зь бедных дамбартэраўцаў грошы за нанесеную шкоду! Гэта я апавядаю вам да таго, што ніякае, нават самае лепшае правіла не застрахаванае ад яго злоўжываньня.

Мужна даслухаўшы аповед да канца, я знаходжу для сябе ў Дамбартэры яшчэ адзін відавочны плюс, а менавіта той, што досьвед кожнага абмену, дзякуй богу, непаўторны: два разы ў адную й тую ж хату ўвайсьці нельга.

У выпадку з маімі галяндцамі, аднак, я пачынаю ўжо зьмірацца з думкай, што не ўвайду ў іхную хату ніколі.

40.

З-за свайго століка я заўважаю, што каля сіняга «форду», які выглядам супадае з апісаньнем патрэбнай мне машыны, ужо нейкі час перамінаецца з нагі на нагу фарбаваная бляндынка ў сонечных акулярах, азіраючыся па баках так, быццам ніяк ня можа вызначыцца, узламваць яго ці не. Калі гэта мая кіроўца — то чаму яна тут так рана? Нашто я тады плянаваў дарогу з такім запасам? У кожным разе, бадай, варта было б пайсьці запытацца — гэта прынамсі прасьцей, чым даставаць нэтбук і глядзець паведамленьні на Балбатрансе. Я пакідаю на стале грошы, бяру заплечнік і кіруюся ў ейны бок — і раптам тым самым шостым пачуцьцём, пра якое казаў раней, адчуваю, што гэтая жанчына мне аднекуль знаёмая. Ужо праз пару крокаў я разумею, адкуль: ну вядома, зь Менску, вучыліся разам ува ўнівэры, праўда, на розных факах, перасякаліся колькі разоў, ня болей таго, імя не прыгадваю, хаця адчуваньне, як заўжды, што яно зараз сарвецца зь языка. Ад такога сюрпрызу я пакрываюся потам і нават падумваю, ці не павярнуць мне назад, зрабіўшы выгляд, што забыўся адліць або разьлічыцца. За гады я прывык да таго, што прывіды беларускіх знаёмых ганяюць мяне па ўсёй маёй эўрамапе, узьнікаючы ў самы нечаканы час і ў нечаканых месцах — ня ведаю, якой кантрабандай я здолеў правезьці з сабою ў эміграцыю столькі народу — але збольшага яны заўжды аказваліся менавіта прывідамі, то бок падобнымі да беларускіх знаёмых эўрапейскімі незнаёмымі, таму і ў гэтым выпадку я пачынаю сябе супакойваць: ну ня можа таго быць, каб у Галяндыі, менавіта ў Лейдэне, ды яшчэ й па Балбатрансе... Таму прымушаю сябе ісьці далей, вітаюся па-ангельску, але ж замест таго, каб спытацца акурат наконт Балбатрансу, адразу, як той дурань, пытаюся яе пра паходжаньне: ці вы часам не зь Беларусі? Ну адкуль ува мне ўсё яшчэ столькі неўтаймавальнай цікаўнасьці да людзей... Ды проста, хацеў праверыць сваю тэорыю... О, так! — яна шчыра зьдзіўленая, што ў ёй адразу пазналі менавіта беларуску — мяне зваць Тацьцяна (ну вядома ж! Тацьцяна!), а вы адкуль? Я зноў раблю памылку: замест таго, каб авалодаць сабой, прызнаюся, што і я зь Беларусі, а да ўсяго яшчэ і з Балбатрансу. Праўда, у апошні момант, бачачы, што яна глядзіць на мяне як на ўпершыню сустрэтага чалавека, чамусьці перадумваю ціснуць на супольную мінуўшчыну й прадстаўляюся... несапраўдным імем! — дзівацтва, дый толькі, але ці мала чаго... Нешта мне раптам перахацелася выжаброўваць у ейнай памяці ўспамін пра сябе: ня памятае дый ня памятае. Пры гэтым я спантанна прамаўляю да яе па-расейску, бо гэтак мы і гаварылі ў Менску, ці прынамсі ўва ўнівэры — аднак тут спадарычна (ці ўжо спадарыня?) Тацьцяна пазірае на мяне ледзь не пакрыўджана і з дакорам прапаноўвае: «Раз і вы ізь Беларусі, то давайце па-беларуску пагаварым! Мне была бы так... прыемна! Я так даўно не была на Родзіне!» Тут бы мне зацеміць, што «на Родзіне» ня надта ўжо й гавораць па-беларуску, хаця, магчыма, у мяне састарэлыя зьвесткі, або яна мае на ўвазе сваю родную вёску, а мо й нашага вядомага бэрлінскага мастака — таму не зацемваю й раблю чарговую памылку патрыёта: «Чаму не? Давайце». Мая суайчыньніца й аднагодка ў захапленьні! Цэлую дарогу зь Лейдэну ёй ня толькі будзе з кім пагаварыць, але й пагаварыць па-беларуску! Ну, дзякуй табе, Божа! То хутчэй паехалі!

Вядома, ня варта пагараджаць памкненьнямі супляменьнікаў да «мовы-нановы» толькі з той прычыны, што сам ледзь не зь дзяцінства гэтаю мовай карыстаесься, хай сабе збольшага на пісьме, — мяне толькі заўжды зьдзіўляла, наколькі радыкалізуе беларусаў менавіта эміграцыя: яны або цалкам забываюцца на сваё паходжаньне, або наадварот, ператвараюць яго ў фэтыш. Тацьцяна трапіла воляю лёсу ў другую, менш колькасную катэгорыю. Зрэшты, я ўжо казаў, што абмяркоўваць пытаньні мовы — гэта яшчэ горай, чым апавядаць пра ўласныя падарожжы (і сам жа зноў раблю для сябе выключэньне): калі другое нагадвае дэманстрацыю гасьцям сямейнага фотаальбому, то першае — штосьці накшталт зацяжной супольнай малітвы перад абедам, які тым часам халодае й траціць усякую калярыйную вартасьць. І ўсё ж не магу маўчаць: такое адчуваньне, што людзі пачатку тысячагодзьдзя з малаком усмакталі францускі структуралізм шасьцідзясятых! — прынамсі, яго тэндэнцыю зводзіць усе жыцьцёвыя праблемы да мовы. Ну скажыце, які вам клопат да таго, ці ёсьць у той ці іншай мове граматычны род, калі вы практычна ня маеце чаго сказаць нават у мове, якую ведаеце крыху лепш за астатнія, то бок у так званай роднай? Маўляў, зразумець, як дзейнічае тая ці іншая мова — гэта ўсё, чаго мне не хапае для разуменьня сьвету (насамрэч, вядома, не хапае сьвету для таго, каб разумець мяне) — праўда? Што ж, можаце ў гэта верыць, мне як паралінгвісту да ліхтара. Пагатоў што акурат у роднай мове я нарываўся на паразуменьне бліжніх найменей. Ну, напэўна ж, сам вінаваты.

Тацьцяна, як выглядае, надта доўга маўчала па-беларуску, каб не апавесьці мне зараз усяго свайго жыцьця ў Юрапе дзень па дні. Такіх шчымлівых гісторый я ўжо наслухаўся: шмат маіх сунавучэнак з унівэру павыходзіла «замеж», як яна, — вядома, у нас жа адліў ня толькі мазгоў, але ў тым ліку цягліцаў і цыцак, — але казаць я ёй гэтага лепей ня буду, бо некаторыя знаёмыя бываюць супольныя, дый няветла было б ставіць пад сумнеў усю ўнікальнасьць ейнай сытуацыі. А сытуацыя ў яе вельмі неблагая: усё як у людзёў, багаты галяндзкі муж, ну хіба «крышку» старэйшы, празь яго грамадзянства, дом, басэйн, сад і агарод, вось толькі няма ні дзяцей, ні працы, а гэта значыць — да халеры вольнага часу. Ад нудоты ці чаго — бадай, з той жа прычыны, што далучылася да Балбатрансу — Тацьцяна стала цікавіцца айчыннай палітыкай і наагул Беларусьсю як такой, пачала нават вучыць мову паводле апазыцыйных сайтаў — цяпер вось яна акурат вяртаецца з Бэльгіі, дзе была на нейкай зямляцкай імпрэзе, на канцэрце ці то «НРМ», ці то «Крамбамбулі» — я ж іх ведаю? Ведаю, кажу, разы тры бачыў Вольскага жыўцом, адзін зь іх яшчэ ў Менску. «То давайце яго паслухаем!» «Ну... Давайце...»

«Я так люблю яво песенькі на „Свабодзе“!» «Ага...»

Пакуль Тацьцяна апавядае мне пра палітычную сытуацыю ў Беларусі напярэдадні чарговых прэзыдэнцкіх выбараў, я ціха зайздрошчу швэдам і іхнаму ўменьню падтрымліваць размову: дастаткова рабіць выгляд, што слухаеш, і пры гэтым час ад часу ціхенька стагнаць, уцягваючы паветра ў прыадкрыты па-рыбінаму рот. Любая гутарка пры такой мудрай тактыцы ператвараецца ў тэлефонную. У гэтым сэнсе (ну, прынамсі ў нейкім) швэды ёсьць найхітрэйшым народам Эўропы — беларусы нічога падобнага, на жаль, не прыдумалі — а я б з такім задавальненьнем цяпер пастагнаў! Замест гэтага я пэрыядычна прынамсі ківаю галавою ў знак згоды: так, так, байкот... Караткевіч... Барсік... Як я ўжо за сёньня ня раз пераканаўся, кіроўцу лепш не пярэчыць, калі ты ад яго залежны, а жанчыне дык пагатоў. Ясі суп з грыбамі... Не, не пасуе. Бо акурат тут трымаць язык за зубамі — малавата: трэба час ад часу нешта й казаць, да гэтага змушае як сама мова (фашыстка гэтая — маўчу, маўчу!), так філязофія Балбатрансу, што спалучае падарожжа і клюб знаёмстваў. Але мяне пры маёй стоме хапае ўжо толькі на згаданыя кіўкі. Дый Тацьцяне, балазе, патрэбны перадусім слухач, а не суразмоўца — калі дакладней, слухач «Крамбамбулі».

Ці то ад прысутнасьці беларускі, ці то ад беларускай музыкі я раптоўна здаю сабе справу, што вечаровы й пляскаты галяндзкі краявід у вакне (Тацьцяна дазволіла мне, як земляку, курыць у машыне! не пабаялася мужавага носу!) нагадвае мне акурат Беларусь, ня толькі выглядам, але й пахам: я нават адчуваю ў роце смак бабулінай бульбы з кропам і са сьмятанай, якой ня еў ужо тых самых дваццаць гадоў як мінімум. Дэжа-вю разам з дэжа-флерэ й дэжа-гутэ. Зрэшты, у гэтых краях, ад Італіі да Даніі, беларускі дух лунае яшчэ з Другой усясьветнай — ці ж мала нашых землякоў бадзялася тады па Эўропе перш чым зваліць у Амэрыку. І яны вымушаныя былі пазнаваць сваю любую Беларусь у Турынгіі, Бэльгіі, Чэхіі — чаму б і не ў Галяндыі. Пры меней-болей прыблізным захаваньні геаграфічнай шыраты няма нічога немагчымага ў тым, каб адчуваць сябе суб’ектыўна як дома. Напэўна, гэта як перайсьці з гераіну на аналягічнае рэчыва кшталту мэтадону — вынікам павінна быць, у ідэале, паступовае пазбаўленьне ад залежнасьці. Але ж такія мэтадонавыя мэтады дзейнічаюць не на кожнага — у некаторых залежнасьць толькі паглыбляецца. Або ўзьнікае літаральна на роўным месцы, як у Тацьцяны.

«Дык ты ў Празе жывеш, так? Класна! Трэба будзе неяк туда зьезьдзіць. Гавораць, цудоўны горад. Гэта ж там находзіцца радыё „Свабода“? Я чула, там гібель беларусаў! (Згодна ківаю: гібель. Збольшага ад алькагалізму.) К вам жа ў Прагу часта езьдзяць музыканты, пісьменьнікі? Відаць, часьцей, чым к нам... Як жа ж вам там вязе! У нас у Галандзіі амаль ніколі не бываюць. Добра яшчэ, што Бельгія пад бокам... Вось там дык беларусаў як... як гразі! Ой, напэўна, так не гавораць? (Гавораць.) Не, так нехарашо гаварыць...»

Не, ну гэта яўна яна, а ня хто іншы — ужо паводле інтанацыі — але якім дзівам яна ўсё яшчэ мяне не пазнала? Няўжо ж я, бляха муха, настолькі зьмяніўся за нейкіх там дваццаць гадоў? Халера ведае, як у іншых людзей працуе памяць. Я дык, мне здаецца, памятаю твары й збольшага нават прозьвішчы ўсіх аднаклясьнікаў, настаўнікаў, аднакурсьнікаў, выкладчыкаў, проста знаёмых — палова зь якіх мяне за той час пазабывала, дый я пра сябе не асабліва нагадваю, пагарджаючы сацыяльнымі сеткамі. Аднак я, здаецца, ужо разумею прычыну Тацьцянінай амнэзіі: яна не ў самім па сабе часе, а ў тым, што новы вобраз роднай Беларусі захіліў ад яе успамін пра Беларусь колішнюю, нашмат менш прывабную, зь якой яна так намагалася ўцячы й да якой належала ў тым ліку мая мімалётна ўбачаная, нецікавая, па-юначы прышчавая й нахабная храпа. Што ж, мне ў гэтым сэнсе пашанцавала меней: за часы маёй адсутнасьці ў мяне ў Беларусі зьявілася даволі шмат новых сяброў і сябровак, пераважна віртуальных, але ніхто зь іх так і ня здолеў замяніць мне тых, каго я ведаў і любіў яшчэ там — праз што я, наіўны максымаліст, з бальшынёю гэтых «новабеларусаў» рана ці позна або проста перастаў ліставацца, або ўшчэнт пасраўся. Яшчэ й таму ў маім становішчы эгасаліста ёсьць абсалютным злачынствам хаваць сваю сапраўдную тоеснасьць ад Тацьцяны, якая, як ні круці, спалучае ў сабе патрэбныя мне рысы як колішніх, так і новых знаёмых: яна ж і мая аднагодка, і беларускамоўная...

Згода, апошняя спроба: пытаюся ў яе, ці чула яна пра такога беларускага пісьменьніка як я — то бок называю сваё сапраўднае прозьвішча, не выдаючы пры гэтым сябе: пабачым па выніках. Не, маўляў, яна ведае М., Л., Б., а вось такога ня чула, яно ёй наагул «нічога не гаворыць». А дзе ў інтэрнэце яго можна пачытаць? У інтэрнэце? Практычна нідзе... Не, я папросту ў шоку: мала таго, што мая даўняя знаёмая пра мяне ня чула, дык яна яшчэ начытанейшая ў сучбелліце за мяне! Але каб зусім ужо «нічога не гаворыць»? Дзіўна, дзіўна... Можа, гэта ўсё-ткі не яна? Можа, гэта я нешта блытаю? Ну во ўжо дзе: адразу засумняваўся ў тоеснасьці іншага! — замест таго, каб паставіць пад сумнеў уласную! Ну які ты пісьменьнік, калі цябе не выдаюць у Беларусі, прычым ні пад якім прозьвішчам, напрыдумвай ты іх хоць больш за Пэсоа? Быў бы пісьменьнікам — кіраваўся б цяпер на які-небудзь міжнародны чэмпіянат па літрболе, то бок на фэстываль, ці на ўласную вечарыну, як той жа Мігэль... А так — ці мала хто і што можа сабе шрайбаць у нататніку... Дый што такое прозьвішча — я ж сам ня мог адразу згадаць нават Тацьцянінага імя, а прозьвішча сваё яна ўжо, бадай, і сама забыла, пасьпяхова зьмяніўшы яго на галяндзкае, то дзе ж ёй памятаць маё...

«Як, табе ўжо выхадзіць? Але мы ж яшчэ ня ў цэнтры! Точна? Ну, глядзі сам... Што ж, тады прыехалі! Якая шкода! Нават пагаварыць як сьледуе не пасьпелі! Слухай, ты сюда надоўга? Я тут жыву непадалёку, праўда, не ў самім горадзе, але калі што, можаш званіць. Пакажу табе горад. Вось тэлефон. Правер, лепш празвані. Ага, ужэ. Бачыш, у мяне нават у мабіле стаіць беларускі! Ды што ты, незашта! Гэта табе дзякуй! Ды ну, якія грошы! Перастань! Я тут так рэдка землякоў сустракаю... Яшчэ за пару кіляметраў грошы зь цябе браць буду... Давай, толькі не згубісь!»

41.

У гарады, што ні кажы, звычайна едуць дзеля некалькіх канкрэтных будынкаў, чыя слава памалу ахутвае ўвесь горад і ператварае яго ў пойм. Такія будынкі бываюць у многіх выпадках ужо ад пачатку надзеленыя важнай грамадзкай функцыяй — прыкладам, функцыяй ратушы, сабору ці бібліятэкі, — але бываюць і не надзеленыя, застаючыся цалкам прыватнымі пабудовамі-экспэрымэнтамі. У кожным разе, іхную каштоўнасьць вызначае ўсё-ткі ня іхнае прызначэньне, а сама па сабе архітэктура. Тое самае, бадай, з культурай: замежных наведнікаў-сузіральнікаў вабіць да яе збольшага ўсяго некалькі апрычоных імёнаў, часьцяком досыць далёкіх адно ад аднаго паводле часу й так бы мовіць «архітэктурнага стылю». Сапраўдная роля гэтых імёнаў у культуры, як і канкрэтнага будынку ў гарадзкой інфраструктуры, цікавіць падарожнага ўжо меней. І гэта па-свойму слушна. Усё астатняе ў гарадах — гэта меней-болей арганічны, меней-болей аднолькавы бытавы пласт (ці баляст) «хлеба й відовішчаў», зь лякальнымі варыянтамі ажыцьцяўленьня гэтага лёзунгу — свайго кшталту архітэктурны фальклёр, які падобны паўсюль. Ёсьць, вядома, гарады разнастайнешыя, багацейшыя (нават самыя шараговыя тамтэйшыя будынкі глядзеліся б у іншым месцы як помнікі), ёсьць больш сьціплыя — але ў кожным зь іх, бадай, можна знайсьці нешта, што па-сапраўднаму цешыць вока.

Аднак уявім сабе, што горад — гэткі новабуд, створаны паводле нейчага (хай сабе сто разоў геніяльнага, хаця звычайна ў кагосьці запазычанага) пляну. У такім горадзе ў прынцыпе няма выбітных будынкаў (хаця ёсьць выдатныя), бо ўсе яны адпачатна задуманыя толькі як частка «ансамблю». На такі каханы горад і сапраўды найлепшы выгляд з бамбавіка, бо жыць у ім — няўтульна і ўрэшце немагчыма. Дый такія гарады не ствараюцца для жыцьця, а выключна дзеля ўвасабленьня нейкіх звышідэяў — так бы мовіць, на «замову грамадзтва» (ці тырана), прыклады: Бразілья Ньемаера, Германія Шпэера або шматлікія студэнцкія гарадкі-гарнізоны, узьніклыя пасьля 68-га году. Такія гарады можна любіць або ненавідзець, але ў кожным разе як цалак, любячы або ненавідзячы ня толькі й ня столькі саму па сабе іхную архітэктуру, колькі тую ідэю, якую яна ўвасабляе. То бок горад ёсьць адначасова, без сумневу, і помнікам: у меншай ступені архітэктурным, у большай — пасьмяротным помнікам самому сабе, то бок самой ідэі «ідэйнай архітэктуры» як такой, што звычайна не вытрымлівае праверкі часам.

У такім рэды-мэйд горадзе, мажліва, добра жывецца самім архітэктарам і іхным нашчадкам, домаўправам і іншым функцыянэрам; але ўжо нават звычайныя рабочыя-будаўнікі маюць тэндэнцыю ў ім не затрымлівацца й засяляцца дзе-небудзь на пэрыфэрыі, у памежнай зоне, за кальцавой — у горадзе для іх зусім няшмат працы. Масавай міграцыі ў такі горад не адбудзецца з той простай прычыны, што ён на яе не разьлічаны, таму й ня вытрымае яе — гэта азначала б вырасьці з кароткіх штаноў першапачатковага пляну, парушыўшы закладзеную ў ім гармонію й сымэтрычнасьць. З увагі на гамагенны (калі не дарэшты інцэстуальны) склад жыхароў такія гарады часьцяком называюць «гета» — што ёсьць, па-мойму, абразай слова «гета», бо тое, як ні круці, поўнае штодзённага жыцьця, тады як у горадзе час вымяраецца адразу дзесяцігодзьдзямі. Вакол яго няма патрэбы будаваць ніякага нібыта абарончага муру — ён сам выдатна бароніцца ад прыхадняў сваёй гэамэтрычнай прадказальнасьцю й акадэмічнай сухасьцю, якая робіцца ўсё больш архаічнай і бязь зьнешняй грантавай падтрымкі рана ці позна прыводзіць да вылюднеласьці й заняпаду. Аднак, пакуль тое, горад-сад будзе нязьменным магнітам для байцоў «паліцыі густаў» і заканадаўцаў: стваральнікаў усякіх канонаў, энцыкляпэдый, анталёгій, каталёгаў, правілаў, герархій і іншых упарадкавальнікаў неўпарадкавальнага, якія, напэўна, і не ўяўляюць сабе, што азначае жыцьцё ў сапраўдным, ува ўсіх сэнсах вольным горадзе.

Паспрабуйце ў такім загадзя заплянаваным паліцэйскім «полісе» прыбудаваць дзе-небудзь на выселках сваю сьціплую хатку! — ці, калі вы ўжо ўспадкавалі мэгаляманію яго заснавальнікаў, то яшчэ ўтапічней, прапанаваць уласны праект яго перабудовы з мэтай разбурыць запраграмаваную ў ім структуру! Ня маеце шансаў: усякая зьмена прыўнясе ў горад-сад небясьпечны для яго подых жыцьця, рызыку таго, што ён неўзабаве распадзецца й раскладзецца зьсярэдзіны. Таму ў інтарэсах гарадзкой рады — як мага хутчэй вас ізаляваць, пажадана пад пільнай вартай. Вядома, ёсьць у горадзе катэгорыя пэўных бунтаўнікоў і нібыта маргіналаў, якая зьявілася адразу пасьля абвяшчэньня праекту горада закрытым, але ж і яны займаюць пад свае часовыя сквоты падазрона камфортныя будынкі-нішы, зь якіх мараць перабрацца (а ў выніку заўжды й перабіраюцца) бліжэй да цэнтру, у ратушы, акадэміі, тэатры, бібліятэкі... Часам нават увекавечваюцца ў самім горадзе ў выглядзе шыльдаў ці статуй. Іхнай сапраўднаю мэтай ёсьць не рэанімацыя, а рэцыкляцыя. Нездарма адной з найбольш уладкаваных і шматлікіх праслоек гараджанаў ёсьць архэолягі. Горад жа ўзьнік ня проста так, даводзяць яны, а на месцы колішняга восьмага ці дзявятага цуду сьвету, даказаць існаваньне якога вельмі проста з дапамогай раскопак, што вядуцца на кожным рогу. Дзякуючы іхнай працы існаваньне на месцы цяперашняга горада нейкага гістарычнага паселішча сапраўды не выклікае ўжо ніякіх сумневаў — але давесьці архітэктурную пераемнасьць між тым паселішчам і цяперашнім местам усё яшчэ ніяк не ўдаецца. Супольнае між імі перадусім тое, што пабудова абодвух каштавала тутэйшым жыхарам немалой крыві. Але пры гэтым паселішча было разнастайным і жыцьцяздольным, тады як сучасны горад, дзеля якога яно ўласна і было разбуранае — нібы нарадзіўся мёртвым.

У прынцыпе, уладкавацца ў гэтай вялікай жалезабэтоннай вёсцы — надзвычай разумная й зручная пазыцыя. Гэта азначае ў тым ліку адмовіцца ад усякіх абміцый, што большыя за лякальныя, абвясьціць сябе патрыётам сваёй гістарычнай дзялянкі, сваіх пяцісотак, а потым толькі чакаць, калі паталягічная вернасьць архітэктурнай ідэі прынясе свой сакавіты плён у выглядзе прэміі па садагародніцтве з фармулёўкай «за гераічнае разьвядзеньне экзатычных сенавых культур у экстрэмальна неспрыяльных умовах асфальтавых джунгляў». Таму ў горад і пераяжджаюць збольшага тыя, хто ня вытрымаў жыцьця ў іншых, больш разьняволеных і менш упарадкаваных гарадах — з надзеяй атрымаць прызнаньне акурат не за вырашчаную культуру, а за само яе ўпартае вырошчваньне. Такія заежджыя спэцыялісты, носьбіты перадавых тэхналёгіяў кансэрвацыі ўжо дасягнутага, амаль аўтаматычна ператвараюцца ў горадзе, якому да зарэзу патрэбная новая крывя, у гуру мясцовага маштабу.

Прызнаюся, што з самага пачатку, пасьля ўрачыстага фармальнага скасаваньня пляну, горад здаваўся досыць утульным і мне. Але ж калі колькасьць гарадзкога насельніцтва часова падвысілася дзякуючы нэафітам, я раптоўна сам пачаў адчуваць сябе ў ім прыхаднем. Гэткім гастарбайтэрам без арбайту. З прычыны якойсьці адмысловай агорафобіі ці чаго я ня ўдзельнічаў у масавых сходках гарадзкога актыву на цэнтральнай плошчы, дзе адбываюцца галасаваньні, прымаюцца рэзалюцыі, агучваюцца лёзунгі й раздаюцца ўзнагароды — замест таго, каб «качаць» свае люмпэнскія правы, стаў цурацца сумесьцічаў, абзываючы іх мяшчанамі — часам нават не зусім справядліва, выключна ад уласнага бяздомніцтва, незанятасьці й незапатрабаванасьці. Сумна, вядома, калі ў родным, як ні круці, горадзе, для вас гадамі няма лепшай працы, чымся праца дварэцкага — але гэтая праца мне, пры ўсёй яе ганаровасьці, не пасуе. Яшчэ мая бабця казала: служы пану верне, то ён табе перне. Вось я і не служу. Нон сэрвіям. Сёрв зэ сёрвантс? Оў, ноў! Ноў годз, ноў мастэрз, ноў класіз, ноў мастэр-класіз. Толькі зь якой тады прычыны гэтыя нацягнутыя вобразы й кранальныя развагі? Памяць, памяць пра сябе-іншага... ПамЯць — і выкінуць. Як няўдалы плян горада. Унутранага места. Няўдалага жыцьця.

Хаця — як паглядзець. Вылучацца на гарадзкога галаву ў мяне ўсё адно ніколі не было найменшых амбіцый, а вось нязьменная пазыцыя гарадзкога вар’ята ці там вялікавясковага блазна зь векам здаецца мне ўсё больш выгоднай і ўсё болей мяне задавальняе. Калі жывеш на ўзбочыне, успрымаеш рэшту гораду як цалак, бачыш яго на належнай адлегласьці — тады з гарадзкога масіву час ад часу ўсё-ткі вынырваюць адметныя пабудовы. Вынырваюць — і зьнікаюць, падраўняўшыся неўзабаве пад агульную — ня самую, трэба сказаць, недасяжную — вышыню «ансамблю», хаця я заўжды думаў, што павінна быць наадварот, і што гарадам уласьціва расьці як углыб, так і ўвышкі, калі ўжо не ў шырыню...

Наагул, грамадзянства ў нашым (а можа, і ў любым) горадзе — тытул пасьмяротны, і атрымаць яго можна выключна адным, на шчасьце досыць няхітрым спосабам. Толькі пасьля таго, як само нашае жыцьцё канчаткова ператворыцца ў фікцыю, усё створанае намі, улучна з самымі бессаромнымі прыдумкамі, раптоўна й парадаксальна зробіцца «дакумэнтам», на падставе якога і выдаюць від на жыхарства — або часьцей ня выдаюць. Марна спрабаваць забясьпечыць яго сабе яшчэ пры жыцьці, падкупіўшы некалькіх асабіста прызначаных судзьдзямі суседзяў: калі дакумэнты выявяцца падробнымі, то ваш тытул у вас пасьля сьмерці рана ці позна ўсё адно адбяруць. Вось толькі якая карысьць ад атрыманьня ганаровага грамадзянства ў месьце, ад якога ці не адразу пасьля гэтай трапяткой цырымоніі застануцца адны руіны? Не бяды: хто прывык жыць на ўскраіне, прыстасуецца й да жыцьця ў катакомбах.

42.

— Тым ня менш, пры ўсіх недасканаласьцях Дамбартэру й чалавечых слабасьцях асобных яго чальцоў, аднойчы падпісаны вамі кантракт ужо абавязковы для выкананьня, —маркотна ўздыхае Кейс. Прычына ягонай маркоты ў тым, што адзіная наяўная ў мяне пляшка чырвонага скончылася.

— Тут я з вамі абсалютна згодны, — наважваюся намякнуць я, але на ўсякі выпадак дадаю: — То давайце ўжо пачнем яго выконваць...

— Хіба ўжо дванаццатая? — шчыра зьдзіўляецца Марыя, на ўсякі выпадак пазіраючы на гадзіньнік, а я згадваю, што кантракт уступае ў сілу з заўтрашняй даты. Ну, сам вінаваты: ня трэба было прапаноўваць ім прыехаць у Прагу на дзень раней...

— Марыя мае рацыю: магчымыя зьмены кантракту таксама павінны быць загадзя абумоўленыя ў кантракце. Пасьля падпісаньня, хай нават па інтэрнэце, а не як раней... — я падазраю, што раней кантракты падпісваліся крывёю, — ...нічога ўжо, так бы мовіць, не папішаш. Гэта, вядома, можа падацца недасьведчанаму чалавеку жорсткім, але для таго, каб сыстэма дзейнічала й каб кожны мог дзякуючы ёй задарма адпачываць па ўсім сьвеце, пункты кантракту павінны выконвацца літаральна й непарушна — гэты прынцып, між іншым, называецца Плятынавым

Правілам Дамбартэра! У адрозьненьне ад Залатога правіла, Плятынавае зьявілася ў статуце арганізацыі адносна нядаўна, пасьля таго выпадку ў Тырговіштэ — у якім гэта годзе было, Марыя?

— Пазалетась.

— Як бачыце, яно сапраўды зусім новае. Гэта ня значыць, што яго не існавала раней — проста раней сама думка парушыць кантракт прыходзіла ўдзельнікам абменаў надзвычай рэдка. Увядзеньне правіла зьвязанае з тым, што да Дамбартэру ў сучаснасьці актыўна пачалі далучацца грамадзяне з так званай Новай посткамуністычнай Эўропы, якая трапіла ў шэнгенскую зону ўсяго гадоў дзесяць таму — выбачайце ўжо, што я кажу гэта так шчыра... Але ж калі б вы ведалі, што здарылася пазалетась, то зусім не зьдзівіліся б неабходнасьці прапісаць Плятынавае правіла чорным па белым і пакінуць побач зь ім адпаведнае вакенца для птушачкі, якую, нагадаю, паставілі і вы. А здарылася вось што: сям’я з Остэнду падпісала кантракт зь сям’ёй з Тырговіштэ, набыла квіткі, прыбрала дом, купіла гасьцям некалькі дробных падарункаў, пакінула ім сякі-такі пачастунак... — я сам ведаю, што ўсяго гэтага не зрабіў, ня трэба мне пра гэта нагадваць, я не вінаваты, што віна ў мяне больш няма, — ...сабрала валізы і ўжо выклікала таксоўку да лётнішча, як перад самым сыходам з хаты пастанавіла яшчэ з чыстага павер’я залезьці ў электронную пошту. Натуральна, што там іх, як на злосьць, чакаў і-мэйл ад партнэраў: так і так, маўляў, абмен адмяняецца, нічога зрабіць ня можам, у нас поўны форс-мажор і надзвычайныя сямейныя абставіны. У нас таксама надзвычайныя сямейныя абставіны! — абурыўся муж, які быў ініцыятарам абмену і ўжо два гады абяцаў жонцы звазіць яе ў сапраўдны людзкі адпачынак куды-небудзь у некранутыя капіталізмам гістарычныя мясьціны, — выключым мабільнікі, зробім выгляд, што не пасьпелі прачытаць і-мэйлу, а ўжо на месцы пабачым: ня траціць жа столькі грошай праз скасаваньне квіткоў! Дзе яны былі раней! Адным словам, сужэнцы ў той жа дзень прыбылі ў Тырговіштэ, дзе іх сустрэлі поўныя жаху погляды партнэраў і іхных двух сыноў-падлеткаў: мы ж казалі вам, што ў нас форс-мажор і што мы вас прыняць ня можам, пагатоў самі да вас паехаць! А каго гэта цікавіць, заявіў госьць, кантракт ёсьць кантракт, а паводле яго хата на тры наступныя тыдні належыць нам, ключы ад нашага дому вы ўжо маеце, так што шчасьлівай дарогі да Остэнду! У вас жа ніхто не памёр? А раз так, то які можа быць форс-мажор? Бацькі пераглянуліся з сынамі, сыны з бацькамі, і ўсе ў адзін голас пачалі настойваць на тым, што ім зараз трэба ня ехаць у Остэнд, а тэрмінова займацца больш сур’ёзным пераездам, палова рэчаў, як бачыце, ужо запакаваная, другая палова ўжо вывезеная, і ім неяк зусім не да абменаў... Ну, тады я выклікаю паліцыю, прыгразіў муж, што не хацеў разумець іхнай ангельскай мовы, якая ўжывую аказалася надзіва прымітыўнай — бацькі з сынамі яшчэ раз пераглянуліся, махнулі рукой, узялі як бачыш свае транты, закінулі іх у машыну і зьехалі мусова адпачываць...

Добра, добра, я разумею ягоную намінку: ён хоча сказаць, што калі я раптам перадумаю ехаць да іх у Галяндыю, то яны ў нуль-нуль гадзін з дапамогай паліцыі вытураць мяне адсюль гвалтам і будуць мець рацыю. Дарма яны пераймаюцца: была б мая воля, я выклікаў бы сам на сябе паліцыю ўжо тры гадзіны таму.

— Аднак у гэтым канкрэтным выпадку будучае Плятынавае правіла спрацавала, на жаль, супраць ягоных гераічных абаронцаў, у гонар якіх і было пасьля ўведзенае. На наступны дзень іх абудзіў нейкі падазроны грукат, скрыгат і шум матораў — прахапіўшыся, яны зразумелі, што ў Тырговіштэ адбываецца альбо землятрус, альбо вайна. Усё было прасьцей: паводле канчатковай пастановы суду пачаўся ўсяго толькі дэмантаж дому, пра які самім жыхарам паведамілі за некалькі дзён да таго — на яго месцы павінен быў неўзабаве вырасьці супэрмаркет, то бок усё тое ж тарговішча. Гасьцям з Остэнду толькі нейкім цудам удалося ўратаваць тады свае маладыя жыцьці, але ж вынесьці з руінаў прывезеныя з сабою асабістыя рэчы й дакумэнты яны ўжо не пасьпелі. Назад у Остэнд яны з дапамогай свайго пасольства й шэрагу дабрачынных арганізацый дабраліся толькі празь месяц — абое між тым страцілі працу, бо тыдзень на яе не выходзілі, — а калі ўвайшлі ў дом, то зусім яго не пазналі: іх тым часам ці то абрабавалі, ці то экзэкуявалі, ці то, хутчэй за ўсё, іхныя госьці з Тырговіштэ распрадалі ўсю іхную маёмасьць. Гэта я да таго, што ўва ўсіх правілах, натуральна, бываюць выключэньні — якія, аднак, зусім ня ставяць пад сумнеў справядлівасьць саміх правілаў, а наадварот, толькі яе пацьвярджаюць. З гледзішча дамбартэраўскай этыкі сям’я з Остэнду паступіла цалкам слушна, прычым ледзьве не заплаціўшы за сваю прынцыповасьць жыцьцём! — ня кажучы пра тое, што на доўгія гады разьвіталася са звыклым для сябе ўзроўнем жыцьця. Вось гэта я называю вернасьць Дамбартэру! — скажы, Марыя?

43.

Увечары цяжкага доўгага дня я крочу па галяндзкім мястэчку, назву якога ня маю асаблівай ахвоты згадваць — назавем яго па традыцыі Н. — у пошуках дома, дзе буду жыць на працягу наступных тыдняў. (Прызнаюся, я наўмысна не паведаміў Тацьцяне патрэбнага мне адрасу, папрасіўшы высадзіць мяне літаральна за шыльдаю з назваю гарадка.) Першае, што прыцягвае маю ўвагу — гэта практычная адсутнасьць у горадзе пешаходаў: усе, каго я сустракаю па дарозе — на роварах, некаторыя нават азіраюцца на мяне, зь цікаўнасьці не да майго выгляду, а да майго спосабу перасоўваньня, які выдае нетутэйшага. Хада тут, такое адчуваньне, канчаткова выйшла з моды, і адна з прычынаў гэтага, думаю, у тым, што хада не падпарадкоўваецца ніякім дарожным правілам і ня мае нават — ну ці не скандал? — вызначанага маршруту! Язда на ровары з маленства (а мо ўжо з нараджэньня? ці не зьяўляюцца яны на сьвет ужо зь сёдламі замест геніталіяў?) яўна адбіваецца ня толькі на целах галяндцаў, але й на іхным спосабе мысьленьня. На целах жа яна адбіваецца перадусім так, што ў самых маладых дзяўчат, насуперак усім маім чаканьням, ад вечнага сядзеньня «ў сядле» досыць рана разьвіваецца цэлюліт. Іншымі словамі, цо забардзо — то нездрово. Але дзяўчат мне, прызнаюся, шкада ўсё-ткі меней, чым старога, які сядзіць на вуліцы перад дзьвярыма (як выявілася потым — штодня) і зацята чакае, калі яму надарыцца магчымасьць зь некім пагаманіць. На жаль, пешкі тут ходзяць толькі турысты, якіх ня толькі ў гэтым раёне, але і ў цэлым Н. зусім няшмат, дый стары належыць яшчэ да генэрацыі, якая — во дзіва! — за ўсё жыцьцё так і ня вывучыла ангельскай, хіба за вайною крыху нямецкую — таму нашая зь ім спроба гутаркі ні да чаго не прыводзіць. Тым часам ягоныя галяндзкія знаёмцы й суседзі, што вяртаюцца з працы, адзін за адным пралятаюць міма нас на роварах, пасьпяваючы толькі коратка з старым павітацца. Вінавата паціскаю плячыма і рушу далей.

Заглыбляючыся на заклік царкоўнай вежы кудысьці ў рызому вузкіх двухпавярховых вулічак, заўважаю, што сядзеньне, ці хутчэй стаяньне (бо сесьці не заўжды ёсьць на што) ля дзьвярэй перад домам, калектыўнае ў тым ліку — досыць распаўсюджаны тут спосаб завяршэньня працоўнага дня. Адразу зь некалькіх месцаў да мяне далятаюць выкрыкі й сьмех: людзі сярэдняга веку папіваюць з бляшанак піва, замест таго, каб пайсьці ў бар — там, відаць, кучкуецца моладзь, дый піва там даражэйшае, а людзі вымушаныя, ці мо проста маюць звычку эканоміць. Усё гэта нагадвае мне пасядзелкі на прызьбе ў вёсцы, перадусім паводле ўзроставага складу ўдзельнікаў: гэты сьціплы, але ўтульны раён яўна памалу вымірае. Уратаваць яго могуць хіба перасяленцы — але зь імі ў малых галяндзкіх гарадках, як і ў нямецкіх, няма ніякага асаблівага перабору. Прынамсі, я яшчэ па дарозе ніводнага не сустрэў — а столькі імі палохалі! Толькі цяпер, наблізіўшыся да цэнтру, бачу ў асьветленым ліхтарамі гарадзкім сквэры на супрацьлеглым баку каналу падлетка з афрыканскімі генамі, які ў ганарлівай самоце сядзіць на адным з зэдлікаў з нагамі й вялізным «мафонам»-бабіньнікам, што гарлае напоўніцу (а як жа іначай) нейкі рэп, замяняючы хлапцу суразмоўцу, ну чыстае ЭмЦіВі — і ніхто на яго не зважае й не падыходзіць, ён адзін горда трымае сьцяг свайго гіп-гопу ці чаго. Магу сабе ўявіць, які скандал выклікаў бы падобны младаафрыканец у Чэхіі! Пры гэтым зусім побач прадстаўленая іншая, больш укаранёная субкультура: тузін падлеткаў-мэталістаў-готаў-эма абодвух палоў расклаў у сквэры вогнішча (яўна без дазволу! але і іх ніхто не чапае), усе рагочуць, нехта лезе на белую статую нейкага славутага тутэйшага пратэстанцкага ўёбішча, нехта качаецца па халоднай роснай траве, нехта ходзіць у паганскім карагодзе, толькі не за рукі, а як у жудзіку «Чалавечая сараканожка», што адначасова нагадвае мне найлепшыя старонкі з кніжкі пра Эманюэль — адным словам, усё як у маёй маладосьці. Амаль спантанна, мабыць, з чыстай сэнтымэнтальнасьці, я махаю ім рукой, яны нешта крычаць мне ўв адказ і паказваюць факі — у мяне ажно сэрца замірае ад радасьці: нашая тусоўка занепакоеных сьмерцю патлатых тынэйджэраў ніяк не памрэ (нават тут, у самай глыбінцы Галяндыі!), па-ранейшаму ўвасабляючы старыя добрыя каштоўнасьці дзевяностых, такія як нянавісьць да парадку, рэлігіі, манагаміі, адсутнасьць пашаны да старэйшых і іншыя. Шкада, што мяне ў гэтую тусоўку ўжо ня прымуць — так бы мовіць, па інваліднасьці.

Разам з вулічнымі ліхтарамі ў пазбаўленых фіранак вокнах расьсьвечваюцца тэлевізары (радзей лэптопы) — яшчэ адна тыпова вясковая рыса. Апранутыя не зусім па-хатняму, а хутчэй па-спартоваму людзі нібыта без усякіх комплексаў сядзяць на канапах уразвалку, але нават самая разьняволеная поза выдае скрупулёзны разьлік, завучаную з гадамі (калі наагул не ўспадкаваную) прадуманасьць — гэта ясна ўжо паводле таго, што агульнапрынятых «разьняволеных позаў» зусім няшмат, максымум тры-чатыры. То бок зазіраць у празрыстыя вечаровыя вокны, каб даведацца нешта пра канкрэтную сям’ю ці канкрэтнага жыхара, няма асаблівага сэнсу — усе яны нібы наўмысна выглядаюць меней-болей аднолькава й робяць практычна тое самае. Толькі ў адным з вокнаў маладая жанчына, забыўшыся, бы тая слуцкая ткачыха, пры сьвятле таршэра абразае пазногці на нагах. Надзвычай рэдкі выпадак, калі галяндку ці галяндца можна засьпець за нейкім праўдзіва інтымным (ну, прынамсі, з майго гледзішча) заняткам. Гэтая досыць нявінная сцэна, якую я не рызыкую разглядаць надта доўга, каб ня быць зь першага дня залічаным тут у вуаёры, здаецца мне нашмат больш узбуджальнай за, прыкладам, дэманстрацыю так званай эратычнай бялізны ў амстэрдамскіх вокнах з чырвонай падсьветкай, — пасьля яе ў мяне ажно ўзьнікае адчуваньне, што я, яшчэ не засяліўшыся, у гэтым гарадку ўжо «свой» — ніхто ад мяне амаль нічога ня ўтойвае! Ні відовішчаў, ні нават гукаў — акустыка ў каменных вуліцах афігенная! Да таго ж я ўсё-ткі маю выпакутаваны ключ, прычым не ад гатэльнага пакою, а ад аднаго з самых сапраўдных шараговых тутэйшых дамоў! — і гэты ключ, во радасьць, рэальна пасуе да дзьвярэй з патрэбным мне нумарам! Ну скажы каму: Дамбартэр з галяндцамі мяне не падманулі! Ад гэтага моманту ўрэшце можна пачаць афіцыйна адлічваць час майго турыстычнага адпачынку.

44.

Раніцай я першым чынам пачынаю абшукваць дом, каб знайсьці ў ім адзін нечувана патрэбны мне талісман — попельніцу. Дасьледаваная мною жыльлёвая плошча ня большая, бадай, за маю кватэру, хіба што падзеленая на дзьве порцыі верхняга й ніжняга паверхаў, зьяднаных лесьвіцай, аднак пошукі ўскладняюцца вялікай колькасьцю антыкварнай мэблі (празь якую тут месца ня больш, чым на падводным чоўне), звонку й зьсярэдзіны аблепленай цэлымі каралевымі калёніямі прадметаў, збольшага ўсякіх сувэніраў і іншых цацак, прызначэньня якіх я, не пакурыўшы, угадаць няздольны. Бедныя галяндцы, мабыць, адчуваюць сябе цяпер у маёй нічым не заваленай хаце нібы ў тундры — дзе таксама, я перакананы, ужо былі па абмене з эскімосамі. Калі прырода баіцца пустаты, то яны, напэўна, і наагул у жаху ад таго, што прачнуліся пасярод вялікага гораду ў вакуўме, зьлёгку ўпрыгожаным кнігамі. Як можна гэтак не берагчы прастору, дазваляючы ёй ператварыцца ў некультываваную аблогу? Яе ж а прыёры мала, ужо за дамбаю парога пачынаецца дзікае мора чужога сьвету! Ні цалі зямлі ворагу!

У адпаведнасьці з гэтаю філязофіяй у доме, праўдзівым мікракосьме, якім бы ён мікра ні быў, ёсьць абсалютна ўсё — апроч попельніцы. Дом — гэткая максымальна сьціснутая газава-пылавая туманнасьць, якая ў выпадку выбуху магла б цалкам запоўніць сваёй матэрыяй рэшту сусьвету. Ну вядома ж, мае гаспадары — вэтэраны Дамбартэру! Адсюль усе гэтыя паштоўкі, сувэнірчыкі, статуэткі, магніцікі й іншыя артэфакты — заўважце, ня самыя дарагія, дый ня самыя адметныя, у суседзкіх вокнах выстаўленыя практычна такія ж. Напрыклад, адзін з улюбёных кудменяў, які знойдзецца ў кожным доме — гэта маленькі плястыкавы вазон з надпісам «Гэпінэс» і штучнай кветкай, што пэрыядычна махае сваімі крылцамі-лісткамі, як курыца з лапкамі ў вядры бэтону, і гойдаецца туды-сюды, маўляў мэтраном, нападабняючы гук гадзіньніка. У кветцы-пакутніцы ёсьць нешта праўдзіва жахлівае, ня толькі з эстэтычнага, а яшчэ й з мэтафізычнага гледзішча: яна ж дзейнічае ці то на прынцыпе вечнага рухавіка, ці то на неўміручай, па-галяндзку надзейнай батарэйцы (насамрэч — на сонечнай: «гэпінэс», гэта калі тут выходзіць сонца!). У адсутнасьць гаспадароў кветка нібы вартуе вакольны статус-кўо, замяняе сабою сэрца дому, ствараючы ў яго пустаце прынамсі нейкі рух — гэткі арыстотэлеўскі першарухавік сусьвету, безь якога дом, напэўна, не перажыў бы, дарэшты ператварыўшыся ў пахавальню. Зрэшты, у нас падобную функцыю выконваюць галасістыя насьценныя гадзіньнікі або нястомныя й незьнішчальныя жоўтыя коткі ў вітрынах віетнамскіх крамаў і кітайскіх рэстарацый, што нібыта махаюць рукой на знак ці то прывітаньня, ці то разьвітаньня — насамрэч, мне здаецца, яны скандуюць са сьцятымі кулакамі нейкія палітычныя лёзунгі — з тым жа посьпехам яны маглі б выпростваць лапку ў нацысцкім салюце й замест «мяў» казаць «гайль»...

Падумаць толькі, дваццаць гадоў таму галяндзкія дамы здаваліся нам у параўнаньні з нашымі ледзь не музэямі мінуўшчыны й будучыні ў адным, скарбніцамі фараонаў, жытніцамі мудрасьці й добрага густу! Ну так, зусім без культуры нельга — перадусім візуальнай, увасобленай збольшага ў імпрэсіяністах (як яны мяне за гады дасталі), але й вэрбальнай, прадстаўленай усімі абавязковымі бэстсэлерамі апошніх гадоў, збольшага скандынаўскімі — аднак рэй вядуць ня кнігі ці рэпрадукцыі, а ўсякія кунсткамэрныя цікавосткі, якія перасталі быць цікавымі ўжо ў момант свайго канчатковага ўсталяваньня на паліцы, стале ці шафе. У гэтым назапашваньні непатрэбстваў мне мроіцца штосьці сарочае, вынік усяго толькі ўспадкаванага калекцыянэрскага інстынкту. Усё навокал нібы чакае таго ўрачыстага моманту, калі гадоў праз дваццаць музэй урэшце зачыніцца й будзе абвешчаны вулічны распродаж яго скарбаў, непасрэдна перад домам, а паколькі старэйшая генэрацыя ў сваіх хатах той самы гломазд ужо мае й сама ня ведае, куды яго дзець, то самымі заўзятымі пакупнікамі стануць прадстаўнікі генэрацыі маладзейшай, для якіх усе гэтыя немудрагелістыя бразготкі будуць мець ужо ледзь не антыкварную каштоўнасьць. Гэтак бацылы калекцыянэрства весела пераскокваюць з пакаленьня на пакаленьне.

Урэшце, я адмаўляюся ад бессэнсоўных пошукаў попельніцы, бяру ў кухні звычайны сподак (якое варварства!) і выходжу на двор з цыгарэтай і кавай. На маё прыемнае зьдзіўленьне, ранішняя вуліца ня толькі залітая сонцам (цік-так, цік-так, гэпінэс), але й поўная маіх калегаў-курцоў! Ля дзьвярэй кожнага трэцяга дома, быццам ля дзьвярэй каютаў на палубе ляйнэра, чый нязьменны курс у зямны рай ні ў кога не выклікае сумневаў (выкрыкі паўсюдных кірляў толькі падкрэсьліваюць падабенства), мужчыны й жанчыны перадпэнсійнага веку моўчкі пасмоктваюць свае цыгарэты. Нікому зь іх не прыходзіць нават думкі курыць дома, нават калі яны жывуць адны — не, лепей дыхаць прахалодным паветрам, але ж рабіць так, як усе, як слушна... Бадай, ніхто ў сьвеце ня здольны так, як галяндцы, прымаць правілы за дадзенасьць і прыстасоўвацца пад іх любым коштам: як што наперадзе рай, то прыстойнасьць у дачыненьні да бога-бацькі вымагае ад іх прынамсі крышку папакутаваць на гэтым сьвеце, так бы мовіць, на знак салідарнасьці зь Ягоным сынам-збаўцам. Цяпер я ўжо не сумняюся, што ўсе гэтыя эўрапейскія правілы наконт цыгарэт прыдумаў нейкі галяндзец: гэта ж лішняя асалода! На якой ільга гэтак добра зэканоміць! А ўсякая асалода — як ні круці, патэнцыйны грэх, што можа забарыкадаваць вам уваход у нябесную браму. Калі езуіт Ляёля раіў пры асалодах думаць пра пакуты пекла, то галяндцы робяць наадварот: пры пакутах думаюць пра будучыя асалоды. Гэтыя пакуты, мне здаецца, яны ствараюць самі сабе наўмысна: прыкладам, зь іхнага гледзішча лепш набыць цьвёрдае, амаль ліліпуцкае, невыгоднае, затое выгаднае, бо таннае, крэсла — чым дазваляць сваёй срацы ўжо на зямлі раскашаваць у крыху даражэйшым фатэлі. Не, срака павінна дачакацца раю — заслужыць яго на драўляным табурэце — а тады ўжо раскашаваць. Ня Мао, Маркс, Маркузэ — а мазахізм, мінімалізм, мэдэн аган.

Вальяжна валюхаючыся, да мяне бязгучна падыходзіць здаравенная тутэйшая котка, — якая ўзімку, відаць, абрастае да памераў слана, — нейкі час разглядае мяне без асаблівай цікаўнасьці і, нягледзячы на мае спробы паклікаць яе ўва ўсіх вядомых мне мовах (як у тым аніку: і што гэта яму дало?), гэтак жа павольна цялёпаецца прэч. Такіх да ўсяго абыякавых самадастатковых котак я дагэтуль бачыў толькі ў адмысловай праскай кавярні, што нядаўна ўвайшлі ў моду — крыху пераплаціўшы за пачастунак, вы можаце пагуляцца зь некаторай зь пяці-дзесяці прадстаўніц кшталту Pussy Quiet, якія шпацыруюць ці мірна валяюцца вакол вас, і паспрабаваць парушыць такім чынам мараторый на дотыкі, абвешчаны вам, парыям, чалавечым грамадзтвам. Аднак коткі, у адрозьненьне ад іхных вулічных сёстраў, не дурніцы, каб ласьціцца да кожнага ёлупа — яны, здаецца, выдатна ўсьведамляюць свой арыстакратычны статус пародзістых віайпі-прастытутак у эксклюзіўным кацячым бардэлі, і ўсім сваім выглядам даюць зразумець, што яны тут не на працы, а дома. І гэтак жа ставяцца да вас галяндзкія коткі — блукаюць па вуліцы, нібы ў сьне, бы стары імпэратар па сваім агромністым палацы, адурэлыя ад аднастайнасьці, і зусім не зважаюць ня толькі на прысутны людзкі пэрсанал, але й адна на адную. Вось як: аказваецца, ад сытага бесклапотнага жыцьця дэгенэруе нават жывёла. Яшчэ адна прычына гэтай ляноты, па-мойму, у тым, што галяндзкія коткі ўжо на працягу стагодзьдзяў не адчуваюць пад сабою зямлі, толькі паўсюдны брук, які гэтак шакаваў мяне яшчэ ў першы прыезд — гарады тут, бы тыя пурытанскія жанчыны, наглуха зашпіленыя з ног да галавы ў цагляныя латы, у якіх амаль немагчыма дыхаць — таму коткам бракуе пахаў і шолахаў прыроды, яны развучыліся адрозьніваць падлогу кватэраў ад падлогі вуліц і паводзяць сябе паўсюль, як у хаце, дзе няма патрэбы дбаць пра саміх сябе — пра іх заўжды падбае некаторы з служак-гаспадароў.

Падцяўшы хвост ад усьведамленьня ўласнай паразы, вяртаюся ў дом і, уласна, толькі цяпер пачынаю асэнсоўваць, што да мяне ў ім мусіла перабываць як мінімум паўсьвету, прадстаўнікі амаль кожнай цывілізаванай нацыі, у першую чаргу заходняй — аднак іхнай прысутнасьці тут зусім не адчуваецца (калі не лічыць дробных, выпадкова забытых прадметаў, ператвораных у рэліквіі) — усе як адзін трымаліся Залатога правіла! Гэтак жа і наступны наведнік дома нічога не даведаецца пра мяне. Зьмена пакаленьняў у мініятуры. Усё сваё зношу з сабою. А вось я быў бы, па шчырасьці, ня супраць, каб галяндцы крыху прыстасавалі пад сябе маю хату — ну, скажам, крышку яе прыбралі, ці што — вось толькі прыбіраць там асабліва няма чаго... Наадварот, прыбіраць абодва паверхі давядзецца мне. Між іншым, калі на першым паверсе ў іх месьціцца «гасьцёўня»-музэй, кухня й прыбіральня, то на другім — спальня і душ: гэта азначае, што кожны раз, калі вы нешта наверсе ці ўнізе забудзеце, або вам спрасоньня закарціць у прыбіральню, вы рызыкуеце скруціць сабе шыю на досыць коўзкай лесьвіцы з вузкімі прыступкамі. Такая ідыёцкая, па-мойму, пляніроўка жытла (нешта накшталт так званага падзеленага харчаваньня: не мяшаць між сабой розныя кшталты дзейнасьці! Не валяцца ўдзень у ложку! Ня хаваць слодычаў перад сном! і г. д.), трэба прызнацца, не дазваляе рабіць лішніх ідыёцкіх учынкаў і надзвычай унутрана дысцыплінуе: не рабі памылак! Думай пра ўсё адразу! Адначасова такая арганізацыя прасторы ня надта спрыяе імправізацыі. Вось каб гэтак умелі ўпарадкоўваць свае хаты мы, разьняволеныя ўсходнікі, то можа й пазбавіліся б свайго адвечнага разьдзяўбайства...

Напэўна, калі б не абмены па Дамбартэры, то ў доме маіх гаспадароў ніколі не пабывала б ніводнага госьця (пры гэтым сталовых прыбораў у шуфлядах чалавек на паўсотні — на халеру?) — не таму, што гаспадары не стрывалі б ягонай прысутнасьці, а таму, што для яго тут папросту не знайшлося б лішняга месца! Яго ж ім самім ледзь хапае! Што праўда, месца тут крыху болей, чым у якіх-небудзь японцаў, тыя дык наагул вар’яты: не працуюць, каб жыць, а жывуць, каб працаваць. («Японцы — найгоршыя», як не бяз рацыі напісаў мой знаёмец Ладзя Шэры.) У кожным разе цудоўна, што жыльлёвае пытаньне тут вырашанае: кляйн, абэр файн і галоўнае — майн. Кожнаму па хацінцы, ад кожнага паводле прынцыпаў кальвінізму. Ну сапраўды, навошта звычайнаму чалавеку ўласныя дамы, вілы, сядзібы? Кожны займае столькі месца, колькі яму адведзена паводле рангу. Таксама, здаецца, японскае выслоўе... Чакайце, а ці не галяндцы аднымі зь першых трапілі ў Японію? І засталіся там, у адрозьненьне ад партугальцаў, два з паловай стагодзьдзі? Завезьлі туды першых робатаў-аўтаматаў? Ці не паводле іх там пайменавалі цэлую эпоху ў культуры, Рангаку? Ага, дык вось яно што... Вось хто рыхтаваў шчодрую глебу для амэрыканізацыі Японіі — той жа, хто рыхтаваў яе для амэрыканізацыі Амэрыкі! Цік-так, цік-так...

А вунь і яна, славутая настольная Кніга! Я столькі пра яе чуў! Ажно не магу паверыць, што яна насамрэч існуе! Летапіс жыцьця гэтага невялічкага гарадку, створаны маімі гаспадарамі... Запавет будучым генэрацыям... Што ж, давайце яе пагартаем, ужо з павагі да аўтараў...

45.

— Не пераймайцеся, калі нейкую з нашых парадаў выпадкова забудзеце, — супакойвае мяне Марыя. — Уся патрэбная вам інфармацыя й без таго ўтрыманая ў нашай Кнізе.

Анягож! Яны напісалі кнігу! Разам! Як браты Ганкуры! Сужэнцы Галёны! Рэспэкт і паважуха! Вось чаму яны так добра ведаюць напамяць усе гэтыя гісторыі — яны зафіксавалі іх на паперы! Толькі якой трасцы яны тады марнуюць мой час — замест таго каб адразу падараваць мне асобнік з аўтографам! Яны ж бачаць, што я паталягічны кнігалюб!

— Ну, не зусім напісалі, — сьціпла ўдакладняе Кейс (маючы на ўвазе, што напісаць кнігу можа любы дурань, нават такі як я). — Хутчэй, скампілявалі. За гэтыя трыццаць зь нечым гадоў. І перадусім — упарадкавалі паводле практычнай значнасьці. У нашай Кнізе вы знойдзеце апісаньні ўсіх вартых вашай увагі вакольных мясьцінаў, будынкаў і культурных установаў, усе неабходныя тэлефонныя нумары, адрасы консульстваў усіх эўрапейскіх краін, некалькі мапаў, адрасы й імёны сваякоў, суседзяў, дактароў і рамесьнікаў, расклады грамадзкага транспарту, біяграфіі зьвязаных з нашым родным горадам славутых людзей, невялічкі плян кватэры і схему дзеяньняў на выпадак пажару, удзячныя водгукі папярэдніх дамбартэраўцаў, інструкцыю па карыстаньні пральнай машынай, мікрахвалёўкай і тэлевізарам, пароль для інтэрнэту й для праса, сьпіс выдзеленага вам для карыстаньня посуду, базавы ангельска-галяндзкі размоўнік, які можа спатрэбіцца вам у краме, некалькі купонаў, якія даюць вам права на зьніжку ў нашых музэях, мэню найлепшых у горадзе азіяцкіх рэстарацый, картку для адмыканьня вулічнай сьметніцы (што?), абанэмэнт на наведваньне трэнажорнай залі й салярыя, пасьведчаньне чальца гольфавага клюбу...

Далі б яны мне лепш абанэмэнт на публічны дом, думаю я, лепей бы я адразу пасяліўся там. Не хапала мне яшчэ стаць чальцом гольфавага клюбу. З другога боку, у іх прынамсі ёсьць свая Кніга, свой «Дамастрой». У мяне няма ні халеры. То бок насамрэч у мяне ў хаце адны кнігі, і некаторыя нават таксама па-ангельску, але ніводная зь іх ня можа раўняцца ў практычнай карысьці з Кнігай маіх галяндцаў. Наадварот: акурат гэтыя кнігі, ніхто іншы, вінаватыя ў маёй непрактычнасьці. Які можа быць практычны толк з жыцьця ў кляштары, якой бы багатай бібліятэкай ён ні ганарыўся? Ганарыцца бібліятэкай, да таго ж у часы інтэрнэту — у прынцыпе глупства, нават для ўстаноў, пагатоў для людзей. А вось ганарыцца Кнігай, што ўтрымлівае ў тым ліку інструкцыю па карыстаньні ўсімі бібліятэкамі (бэнзін у кладоўцы, запалкі па-над плітой) — цалкам слушна і правамерна. Што ж, трэба ўжо зараз пачынаць думаць над фармулёўкай уласнага ўдзячнага водгуку. Другога падобнага шансу трапіць у аналы ня будзе.

46.

Заблукаўшы ў той жа дзень непадалёк ад галоўнай плошчы (гэта ж трэба ўмець! — сьвяшчэнная пашана да Кнігі не дазволіла мне дастаць зь яе мапу), я зьнянацку адкрыў для сябе, што і ў Н., як у любым галяндзкім горадзе, ёсьць квартал чырвоных ліхтароў ці, слушней кажучы, чырвоных фіранак — ну, хай не квартал, але прынамсі вулічка абавязковая паўсюль. Вось толькі я не адразу пазнаў яе, бо апынуўся там надта рана, гадзіне а першай дня, уцякаючы ад масавага псыхозу, то бок ад кірмаша народных рамёстваў, прызначанага невядома адкуль (зь Нямеччыны) панаехалым турыстам. На першы погляд крамы ў вулічцы не здаліся мне нейкімі занадта адрознымі ад астатніх: я прыняў іх за самыя звычайныя бары ці кавярні і ўжо зьбіраўся прысесьці перад нейкаю зь іх на тэрасу, выпіць кавы ў цяньку і цішы. Скуль мне было ведаць, што ніякіх бараў ці кавярняў паблізу і быць не магло, бо ўсе яны засяроджаныя ў іншым, наўмысна пад гэта адведзеным квартале! Заблукаць і выпадкова натрапіць у Н. на якую забягалаўку, як я спадзяваўся, практычна немагчыма. Тут нічога выпадковага не бывае. Цэнтар горада кіруецца лёгікай супэрмаркета (маркт = плошча), у якім тавары разьмеркаваныя строга па аддзелах. Вось тут — крамы з вопраткай, тут — з абуткам, тут — культура, а там — далікатэсы. Усё для арыентацыі пакупніка: прыходзьце і выбірайце, што вам да душы. Непарушная схема гандлю, адпрацаваная й даведзеная да дасканаласьці вякамі. І, вядома ж, найстарэйшым і самым папулярным аддзелам супэрмаркету ёсьць традыцыйна мясны, крывава-чырвоны, у які я і трапіў, хоць зусім туды не зьбіраўся.

Часовая адсутнасьць кліентуры дазволіла мне сяк-так разгледзець закулісьсе гэтага штовечаровага спэктаклю — так бы мовіць, памацаць дэкарацыі, зазірнуць у грымёркі, азнаёміцца з канфігурацыяй адключанага пакуль асьвятленьня... Нібы пабываў на рэпэтыцыі заежджай аматарскай трупы (наўрад ці нейкая з актрыс засталася пасьля тэатральнага працаваць у родным горадзе). На жаль, усе ўдзельніцы ансамблю маюць толькі адно сцэнічнае амплюа — амплюа субрэткі, і нагадваюць ня юных гераіняў танных апэрэтаў, а хутчэй старых зводніц. Сама іхная зьнешнасьць нібы пакліканая адбіць у вас усякае сэксуальнае жаданьне — надта ж добра адлюстроўваецца ў іхных абліччах учорашняя начная зьмена. Гэта, груба кажучы, адзіны тутэйшы (хаця збольшага завазны) тавар, які ня мае так званага таварнага выгляду, дый не асабліва дбае пра яго. Працоўныя месцы прастытутак абсталяваныя з той жа ашчаднасьцю, што й галяндзкія дамы: вакно-вітрына, тут жа ложак (хутчэй нават проста кушэтка, як у псыхааналітыка), тут жа рука(ці срака-)мыйнік, часам яшчэ люстэрка для фэйс-кантролю. Бадай, гэткая адзіночная камэра, у якую гермэтычна запакаваны грэх; апошні прыстанак для тых, хто ніяк ня можа даць рады свайму лібіда і гатовы нават зганьбіцца ўваччу мясцовых жыхароў, абы толькі пазбавіцца ад самоты. Нездарма, відаць, прастытуткі маюць аднолькавую пагадзінную таксу з псыхааналітыкамі. З той хіба розьніцай, што ў псыхааналітыка задавальненьне атрымлівае ён, а ня вы.

У цэлым маё ўражаньне ад вулічкі было сапраўды падобным да ўражаньня сталічнага крытыка ад правінцыйнага тэатру — мае эстэтычныя патрабаваньні засталіся глыбока незадаволеныя. У тым жа Амстэрдаме курвы ўсёткі, наколькі я іх памятаю, нашмат маладзейшыя й нашмат больш дагледжаныя, чым тут, як і належыць Каралеўскай опэры і балету. Думаю, атрымаць працу ў адным з сталічных вакенцаў з чырвонымі фіранкамі — мара кожнай гандляркі целам, прынамсі ў Эўропе: гэта значыла б трапіць у сапраўдную эліту сваёй прафэсіі, з адпаведна высокімі заробкамі. Асобных дзяўчат з Амстэрдаму можна сьмела браць у «Фэмэн», яны яго сваім выглядам не пасаромяць. Але гэта, так бы мовіць, максымум — прыгажуняў там няма. Іх у прынцыпе няма ў гэтым бізнэсе.

Тым ня менш, адну зь іх я меў гонар ведаць. Дваццаць гадоў таму я натрапіў на яе ў найвузейшай вулічцы Амстэрдаму — гэткай пастцы, якую рыхтавалі мне, юнаму Ганібалу з Усходу, нейкія падступныя кельты. Памятаю, за дзень да таго я быў зарабіў свае першыя за мяжою грошы (пачэсным шляхам, калі такія існуюць) і нават змог дазволіць сабе набыць першы ў жыцьці фотаапарат! — клясычную мыльніцу! — што на маё зьдзіўленьне каштавала лічаныя гульдэны, а ўжо пасьля першых двух-трох кадраў назаўжды перастаў разумець, як я наагул вытрымаў цэлых дваццаць гадоў безь яе. Скончылася тым, што я проста хадзіў па вуліцах і разглядаў вакольнае ў аб’ектыў, забываючыся ці ня хочучы шчоўкаць, бо ў такім закругленым лінзамі выглядзе яно здавалася мне яшчэ прыгажэйшым, чым у сапраўднасьці. Напэўна, неяк так павінны глязець на жыцьцё паэты — як казаў Кэрал, крывізна погляду й паэзія ёсьць сынонімамі. Мыльніца была маімі ружовымі акулярамі. Празь іх я не заўважаў мноства зусім не прыгожых, затое практычных рэчаў, такіх як знак забароны фатаграфаваньня ў квартале асалоды. Як толькі ў мой аб’ектыў трапілі паўголыя жаночыя целы, ненашмат старэйшыя за маё, я націснуў на кнопку амаль інстынктыўна — выбухнуў здрадны полыск, і дзяўчаты за шклом раптам пачалі мітусіцца й нешта бязгучна выкрыкваць у мой бок. Тут да мяне дайшло, што гэта і ёсьць тыя самыя гэтыя самыя. Дагэтуль я іх зусім ня бачыў і ня ведаў, што яны заўжды рэагуюць на парушэньне забароны здымкаў гістэрычна, быццам гэта найвялікшы грэх, які можа дапусьціць чалавечая істота супраць іншай. Тады я яшчэ не разумеў, чаму яны ненавідзяць фатографаў больш, чым любая знакамітасьць — сёньня мне ўжо гэта меней-болей ясна: яны перакананыя, што той, хто іх фатаграфуе, напэўна ж, зьбіраецца здымак апублікаваць, то бок украсьці ў іх бліскучую будучыню ўзорных мацярок і спакойную старасьць набожных бабулек, дзеля якой яны столькі пакутавалі ў мінулым і працягваюць пакутаваць цяпер. То бок як бы яны ні выстаўлялі напаказ і ні здавалі ўнаём сваё цела, яны ўсё-ткі імкнуцца «захаваць твар» — спрытна прыкрываючы яго рукамі ў самаабароне, а некаторыя самаахвярныя служкі каханьня, убачыўшы фатографа, наадварот, пераходзяць у атаку, падскокваюць на сваіх высокіх абцасах, лупяць у шыбу (як яна ня б’ецца? мо, непрастрэльная) рукамі й нагамі, нібы патрабуючы вызваленьня, выкрыкваюць нячутныя мацюкі ўва ўсіх мовах сьвету, часам плююцца, забываючыся на вітрыну, праз што робяцца невыказна сьмешнымі, яшчэ сьмяшнейшымі, чым звычайна — рыхтык разьюшаныя малпачкі ў заапарку. Але што ня сьмешна, дык гэта рэзкая перамена іхных абліччаў: зь лісьліва-мульцяшных яны раптоўна ў адно жахлівае імгненьне робяцца праўдзіва нялюдзкімі, не раўнаючы ў нябожчыц — акурат такія, на жаль, твараў не прыкрываюць, хаця нічога лепшага ў той момант параіць ім немагчыма.

Нечаканая й настолькі варожая рэакцыя на мае першыя фатаграфічныя спробы ў жанры эратычнага акту, у сваю чаргу, раззлавала мяне, бо здалася мне несправядлівай і неабгрунтаванай — і я заключыў з сабою пары (тыповыя юначыя заёбы), што з прынцыпу не ўпушчу магчымасьці сфоткаць ніводнае прастытуткі, якою б разьятранай яна ні была. Павярнуўшы за першы рог, я тут жа гэтае сваё абяцаньне ажыцьцявіў, нават не зірнуўшы як сьлед на атрыманую фотку — і ўжо рыхтаваўся ўцякаць хуткім крокам, як скмеціў, узьняўшы на ймгненьне вочы, што мая натуршчыца чамусьці не выконвае баявога танцу маладых ваўчанят, а па-ранейшаму ўсьміхаецца мне: мала таго, здаецца, яна мне тады яшчэ й падміргнула. Я спыніўся, каб лепей яе разгледзець — але ня змог, насуперак усім інстынктам і намерам, адарваць погляду ад ейных вачэй, што глядзелі на мяне з выклікам, які здаўся мне іранічным, калі ня зьдзеклівым. Раптоўна я ўсьвядоміў, што мой погляд небясьпечна зацягнуўся, нібы мы гулялі ў «хто міргне першы», і я згадаў пра ўратавальную мыльніцу: зараз я адкажу дзяўчыне на выклік яшчэ большым нахабствам! Мае рукі трымцелі ад такой непрыстойнай сьмеласьці, пальцы ніяк не хацелі трапляць на кнопку — тым часам як дзяўчына захоўвала незразумелы спакой, у якім было штосьці жудаснае, больш страшнае за ўсякую разьюшанасьць: яна нібы пагадзілася на ўмовы гульні і пачала мне пазіраваць, на гэткім напаўсур’ёзе, прычым мяняючы паводле ўсіх правілаў эратычных часопісаў ня толькі позы, але й выраз твару, нібы спрактыкаваная актрыса. Напэўна, неяк так бык супрацоўнічае з матадорам падчас карыды. Я заўважыў, што каля нас пачалі спыняцца людзі, некаторыя штосьці прамаўлялі ў мой бок — нехта ўхвальна, нібы падахвочваючы, але большасьць, мне здалося, з папрокам — я азірнуўся вакол і ўбачыў, што застапарыў людзкую плынь у каменнай цясьніне, целы турыстаў штурхалі мяне, спрабуючы пацягнуць у адзін з двух бакоў, прыбраць з дарогі, маўляў, або заходзь, або ня стой тут, як слуп...

Да сёньня не разумею, як я наважыўся ўвайсьці. Дапускаю, што ў нейкі момант, ужо дастаткова прыручыўшы мяне, «матадора», дзяўчына зрабіла адзін з тыповых, нават не зафіксаваных маёй сьвядомасьцю загадных рухаў — кіўнула галавой, варухнула пальцам — і я падпарадкаваўся яму зь бяздумным даверам, які бывае толькі між даўнімі знаёмымі. Воляю ейных спрытных, пры гэтым надзіва тонкіх рук шкляныя дзьверы лёгка адчыніліся й адразу ж зачыніліся за мной — я павярнуў галаву назад і толькі тады ўсьвядоміў, што апынуўся ў поўнай цішыні, на тым баку люстэрка, па той бок дабра і зла, за мяжой усякай маралі, па-за крывадушнай прыстойнасьцю грамадзтва, якое кідала цяпер на мяне цікаўныя й нават больш пасьмешлівыя позіркі, чым на саму гаспадыню пакойчыка... Як гнюсна выглядалі людзкія твары з гэтага боку! Падобна выглядаюць тупыя дзеці-шкоднікі, што імкнуцца затаіць ад дарослых нешта відавочнае або зьдзекуюцца з слабейшага навічка. Яшчэ момант — і я сам, напэўна, пачаў бы лупіць рукамі й нагамі ў шкло, спрабуючы даць самым нахабным зь іх па храпе — уяўляю, якой сьмешнай выглядала б для іх мая безабароннасьць! і гэта яшчэ ніхто не зьбіраўся мяне фатаграфаваць! — але мая гаспадыня, балазе, захінула чырвоную фіранку, праз што ў пакоі тут жа запанаваў паўзмрок — у вулічку і так амаль не трапляла сонца, а тут можна было, не раўнаючы, праяўляць фатаздымкі. Я не знайшоў нічога лепшага, як гэта ёй сказаць, хутчэй жэстамі, чым па-ангельску — але яна зразумела й шчыра засьмяялася, маўляў, ёй самой ужо ня раз прыходзіла ў галаву такая ідэя. Ці можна, дарэчы, зірнуць, што ў мяне атрымалася?

Праглядаючы разам зь ёю пяць-шэсьць ейных здымкаў, якія я пасьпеў зрабіць (да сёньня шкадую, што ня ўзяў з сабой тую мыльніцу пры ад’езьдзе ў Чэхію), я ўсё пераймаўся пытаньнем, чаму ж яна паводзіла сябе перад аб’ектывам настолькі адрозна ад астатніх. Ці таму, што яна яшчэ зусім маладая, новенькая й ня ведае, што тут нельга здымаць, як ня ведаў я сам (наўрад ці) — або, наадварот, настолькі спрактыкаваная, што ёй ужо зусім насраць на тое, ці зьявіцца недзе ейны здымак, ці не... А як жа тады будучыня? Каханьне? Мацярынства? Не, дзяўчына рэагавала на мяне так, быццам ніякай будучыні ня мела. Можа, у яе СНІД, пранеслася ў маёй галаве, які яна затойвае ад астатніх? (Я дык і сам лічыў тады, што ў мяне СНІД, гэты пасталелы бабай моладзі дзевяностых.) У кожным разе, як я адразу яе папярэдзіў, займацца я зь ёю сэксам на ўсякі выпадак ня буду, у мяне на яго ня хопіць ніякіх грошай, гэта ж ня мыльніца — і адразу ж фізычна адчуў, наколькі пра гэта шкадую, бо не ў апошнюю чаргу дзякуючы фоткам (глядзець на дзяўчыну «ў рэале», застаўшыся зь ёю сам-насам, было ўжо нашмат цяжэй, чым з вуліцы) пераканаўся, што мая натуршчыца — адна з найпрыгажэйшых бачаных мною дагэтуль натуршчыц, сфатаграфаваных прастытутак і дзяўчат наагул. Ужо ад самога ўсьведамленьня маёй да яе цяперашняй блізкасьці ў мяне пачало, так бы мовіць, прастойваць сэрца, ня кажучы пра астатняе. Можна і бяз сэксу, усьміхнулася яна, я перажыву. Лепш пасядзім пакурым. Травы? — з надзеяй спытаўся я. Яна паціснула плячыма. Калі маеш — куры, але я ня буду. Чаго так? Ды так, часам блага робіцца. Лезуць усякія думкі ў галаву...

Я і сёньня шкадую, што за тых дзесяць-пятнаццаць хвілін нашай гутаркі не даведаўся пра яе болей. Вось тое, што памятаю: яе звалі Ціна (ня ведаю, ці імя сапраўднае), родам зь Бялграду, мая аднагодка, пры канцы васьмідзясятых сям’я пераехала ў Сараева, бацькам прапанавалі месцы выкладчыкаў ува ўнівэрсытэце, на самым пачатку блякады яны нейкім цудам здолелі адправіць дачку прэч з гораду, да далёкіх сваякоў у Заходнюю Эўропу, дзе яна заўжды хацела вучыцца, але сваякі аказаліся зусім не бізнэсмэнамі, а звычайнай свалатой, таму яна нават школы ня скончыла, пасьля вайны вярнуцца ўжо не было да каго, і з паўналецьцем ёй давялося прывыкаць да новай прафэсіі, але гэта ўсё міне, галоўнае, што сама яна жывая й пакуль здаровая, неўзабаве па-хуткаму разьлічыцца з «сваякамі» за папярэдняе «ўтрыманьне» й пойдзе сваёй дарогай на ўсе чатыры бакі, галоўнае толькі не падсесьці на наркату ці не падхапіць якую трасцу... Зь векам я спраўдзіў, што многія прастытуткі апавядаюць вам неверагодна сьлязьлівыя гісторыі, але нямногія плачуць пры гэтым самі — яна таксама ня плакала, прынамсі, не хацела плакаць, таму ў дэталі не ўдавалася й хутка сябе перапыніла, бачачы мае вылупленыя вочы чалавека, які пра вайну ў Югаславіі чуў яшчэ меней, чым пра вайну ў Чачні ці ў Іраку. Нягледзячы на ейны бадзёры тон, мне здалося тады, што яна сама ў сваё хуткае вызваленьне ня надта верыць — у яе быў выгляд чалавека, які пры ўсёй сваёй маладосьці ўжо бачыў у жыцьці ад астатніх столькі подласьці, што няздольны ўявіць сабе мірнага сужыцьця зь імі ні на якіх умовах — таму й вызваленьне для яго, як для закаранелага ў астрогу злачынца, можа быць толькі ўмоўным і кароткачасовым. Вось чаму мяне настолькі ўразілі ейныя вочы: нібы жартаўлівыя, а насамрэч поўныя безнадзейнасьці — такія заўчасна памудрэлыя вочы бываюць у дзяцей-наркаманаў, якіх я дагэтуль бачыў толькі на прафэсійна нааранжаваных фатаздымках...

Дваццаць гадоў мне спатрэбілася на тое, каб урэшце зразумець, што я таксама ня маю ніякай будучыні — таму мне, напэўна, і згадалася Ціна. Па шчырасьці, каб ня гэтая згадка, я зусім не наважыўся б зьмяніць свой «пробны (траял!) статус» на Дамбартэры, зарэгіцца й канчаткова зрабіць выбар на карысьць паездкі ў Галяндыю.

Яшчэ ўвечары таго дня я набыў на чыгуначным вакзале ў Н. квіток да Амстэрдаму, паездку ў які пераконваў сябе дагэтуль адкласьці на як мага пазьней — аднак цяпер пастанавіў, што паеду туды ўжо заўтра. Усё адно ў Н. рабіць мне няма чаго.

47.

Некалькіх дзён у Галяндыі мне хапіла, каб прыйсьці да высновы, што дзьве найважнейшыя характарыстыкі цывілізацыі — гэта стаўленьне да сьмецьця й да грошай. У галяндцаў яно практычна аднолькавае. Вядома, усякія экзальтаваныя галадранцы й багатыя ўтапісты паўсюль схільныя лічыць грошы сьмецьцем, але ж тут, у пратэстанцкай краіне сярэдняй клясы, усё наадварот — абое разглядаецца як скарб. А скарбы трэба берагчы, памнажаць і не разбазарваць. Калі ты раскідваесься імі публічна, абы павыхваляцца сваім жыцьцёвым узроўнем, то табе павінна быць сорамна. З гэтай прычыны сьмецьце ў Галяндыі, як і грошы, знаходзіцца пад пільнай аховай: яго выносяць у зачыненыя кантэйнэры, што нагадваюць банкаматы й сапраўды адмыкаюцца карткай, аналягічнай з банкаўскай. (Ня ведаю, можа, у кожнага галяндца нават ёсьць нейкі асабісты сьмецьцевы рахунак — мяне б гэта не зьдзівіла.) На кожную вуліцу прадугледжаны прынамсі адзін такі банкамат — ніякі прыхадзень з суседняй вуліцы ў яго ня ўлезе. Сьмецьце, прызначанае для рэцыкляцыі (шкло, папера, плястык) арганізавана ссыпаецца ў гэткія падземныя сьвіраны, дзе працуюць мітычныя умпа-лумпы — часам можна нават пачуць іхныя галасы, а вось спроба зазірнуць у іхную кузьню можа каштаваць вам дорага, бо адтуліны ў сьмецьцевых баках, што вядуць у падзем’е, небясьпечна нагадваюць львіныя пашчы і зачыняюцца з той жа хуткасьцю. Звычайных, не забясьпечаных нейкім ахоўным мэханізмам сьметніц на вуліцах практычна няма — і пры гэтым пад нагамі няма ані самога сьмецьця! — што здаецца мне яшчэ больш загадкавым — папросту магічным! Дзе яно? Яны што, яго зусім не прадукуюць? Можа, яны яшчэ і ў прыбіральню ня ходзяць? Толькі аднойчы, у пятніцу ўвечары, я ўбачыў на ходніку абгортку ад гамбургера! — сьведчаньне шырокага пратэстнага жэсту анархічнай душы нейкага яўна нетутэйшага й нецьвярозага гулякі. То бок знайсьці тут кінуты бычок усё-ткі больш верагодна, чым натрапіць на страчаны цэнт — але ненашмат. Галоўнае станоўчае наступства такой сьмецьцегаспадаркі адно: надзвычай гаротнае становішча пастаўленых на мяжу выміраньня бяздомных і жабракоў, якім папросту няма дзе і ў чым корпацца! Хаця падазраю, што ў такой сытуацыі крытычнага недахопу сьметніц кожнаму зь іх выдзеленая нейкая адна, індывідуальная, да якой яны пэрыядычна ходзяць з чыстай звычкі, а не з практычнай патрэбы — і падчышчаюць, то бок чысьцяць яе задарма! Параўнаўшы сытуацыю з чэскай, можна вывесьці парадаксальную формулу: чым больш у краіне сьметніц — тым болей сьмецьця, а не наадварот! — і тым болей людзей, уважаных бальшынёю за сьмецьце. Ну чым не магічны рэалізм па-эўрапейску? Ведаючы гэты агульны закон, змагацца з выкінутымі на вуліцу людзьмі досыць проста: прыватызаваць грамадзкія службы, абмежаваць колькасьць сьметніц і доступ да іх — і бамжы неўзабаве зьнікнуць самі! Эўрыка!

Стаўленьне галяндцаў да грошай — гэта асобная, ды нашто таіцца — галоўная тэма. Перадусім, задарма ў гэтай краіне няма ні халеры. Ну, добра, гэта яшчэ па-капіталістычнаму зразумець можна — манімэйкінг мэйкс зэ ўорлд гоў раўнд зэ мані — але вяршыняю абсурду ёсьць тое, што тут з вас спаганяюць грошы нават за тое, што вы хочаце патраціць грошы! Гэтак, калі ў вас воляю выпадку няма дробнай купюры (да пяцідзесяці эўра) і вы паспрабуеце заплаціць у звычайнай краме сотняю ці дзьвюма, то ў вас іх ні ў якім разе ня прымуць, не разьмяняюць і ў выніку нічога вам лепей не прададуць, абы ад вас толькі пазбавіцца! Маўляў, столькі грошай ім на касе трымаць забаронена, каб не падахвочваць рабаўнікоў... Лухта! Насамрэч для іх чалавек, які носіць з сабою ў кішэні такія непатрэбна вялікія сумы, сам выстаўляючы сябе небясьпецы рабунку — горшы за рабаўніка! Усякі эксцэс тут — злачынства, няведаньне пра якое не вызваляе ад адказнасьці! Калі вам ужо так карціць патраціць дзьвесьце эўра, то чаму вы проста ня зойдзеце ў «Люі Вюітон»? Ня бойцеся, там таксама рэшты ня будзе — але там яна вам і не спатрэбіцца, затое вы з сваёй купюрай прынамсі будзеце выглядаць як сур’ёзны кліент, а не як пасьмешышча. Хочаце разьмяняць грошы ў банку? Забудзьце! — вы зь якога стагодзьдзя? Мы ў банках грошай даўно не трымаем! Найбліжэйшы банк, дзе можна разьмяняць гатоўку — у Францыі! Ёсьць, праўда, і ў нашым слынным горадзе Н. адзін абменьнік, на чыгуначным вакзале — але там разьмяняць свае мільёны вы зможаце толькі пасьля таго, як выстаіце даўжэзную чаргу, а калі яна будзе ўрэшце падыходзіць да вас і вы ад задухі яшчэ не самлелі, то самлееце зараз: за разьмен любой купюры з вас чатыры працэнты ад сумы! Колькі ў цябе там — ажно пяцьсот? Ну так, гэта ўсё, выбачайце, болей ужо няма... Ага! То навалі дваццаць эўра!

«За што?»? Як «за што?»? За тое, што ты, багаценькі Бураціна, вельмі нам з катом падабаесься! Што, перадумаў? Усёткі ў «Люі Вюітон»?

Найлепшы прыклад таго, як мудрыя галяндцы ўмеюць выбіваць бабло абсалютна з усяго — любы асобна ўзяты тутэйшы музэй. Возьмем музэй Ван Гога — пасьмяротна найбагацейшага галяндца ўсіх часоў, у сьвецкім жыцьці ўсё таго ж бамжары. Першым чынам, каля музэю, натуральна, ёсьць паркінг (гэта мне расказвалі яшчэ ў Празе, толькі я ня верыў) — можна падумаць, наўмысна дзеля таго, каб наведнікам было дзе выгадна й выгодна прыпаркавацца, хутчэй рынуцца ў музэй (ці адразу ў два) і накупіць там за выручаныя грошы як мага болей сувэніраў. Памылачка! Паркінг ля музэю — найдаражэйшы ў Галяндыі! Вядома ж, музэй (а пагатоў два) за гадзіну-дзьве ніяк не абыдзеш: вось дзе яна, залатая жыла! Таму — ніякіх зьніжак акупантам! Наадварот: захацелася культуркі? Навалі па максымуме! Ня хочаш — як хочаш, памірай невукам, жмінда.

Другім чынам, у кожным (а тут — сапраўды ў кожным!) музэі ёсьць сувэнір-шоп. Ну, у нас у Чэхіі там звычайна прадаюцца паштоўкі, альбомы, плякаты, кнігі — самае большае, яшчэ нейкія магніцікі, радзей майкі ці конаўкі, на гэтым усё. Таму што мы лашары і ня ўмеем рабіць бізнэс! (Хаця я чуў, што недзе ў Ждзяры — сапраўдная назва, папрашу тут без асацыяцый — за эўрапейскія грошы ўжо адкрылі так званы «музэй новай генэрацыі», зусім паводле галяндзкага ўзору: большую частку музэя займае крама з сувэнірамі.) У Галяндыі ў музэі Ван Гога вы знойдзеце: парасон з Ван Гогам, імбрык з Ван Гогам, яйка з Ван Гогам, падстаўку на яйка з Ван Гогам, дзіцячы вазок з Ван Гогам, сыр з Ван Гогам, падушку з Ван Гогам, матрошку з Ван Гогам, драўляныя боты з Ван Гогам, вазон з Ван Гогам, футбольны мяч з Ван Гогам, мышалоўку з Ван Гогам, працоўныя пальчаткі й фартух з Ван Гогам, ваш фатаздымак з Ван Гогам, фіранкі (для вокнаў і душу) з Ван Гогам, вусьцілкі з Ван Гогам, покрыўку для роварнага сядла з Ван Гогам, бэйсболку з Ван Гогам, абрус з Ван Гогам, кабуру з Ван Гогам, гляйсар з Ван Гогам, магчыма — нават вібратар з Ван Гогам, я не пытаўся, але прынамсі прэзэрватывы з Ван Гогам — не сумнявайцеся! Вы зьдзівіцеся: ну якому ідыёту патрэбны, скажам, дзіцячы вазок з Ван Гогам? Адказ: а вам клопат? У сувэнір-шопе ня меней чым у існаваньне бога вераць у тое, што такі высокакультурны ідыёт, які марыць набыць свайму немаўляці вазок з Ван Гогам, недзе існуе, бо ў божым сьвеце магчымае абсалютна ўсё, а бізнэсу патрэбная перадусім адпаведная тэалёгія! Гэтак жа сьвята тут вераць і ў тое, што аднойчы гэты ідыёт абавязкова ў сувэнір-шоп прыйдзе й запатрабуе прадаць яму дзіцячы вазок з Ван Гогам — і што б яму адказалі, калі б тут дзіцячага вазку з Ван Гогам не было? А так — вось табе маеш, атрымай свой вазок! Ён чакаў тут гадамі толькі цябе — і пры гэтым выдатна захаваўся! А зараз — заплаці нам за яго ўдвая болей, чым за звычайны вазок, таму што гэты вазок — не звычайны, а вазок тваёй мары, вазок з Ван Гогам, такога ні ў кога няма, гэта ж прыкольна, асабліва калі ты гіпстэр і мусіш быць не падобным да астатніх гіпстэраў! Да таго ж, ты купляеш яго ня дзе-небудзь, а ў самым сапраўдным галяндзкім музэі самага сапраўднага галяндзкага Ван Гога! Ну і што, што ён выраблены ў Кітаі! Калі ўзяць да ўвагі яго нізкі сабекошт, то шалёная сума, якую мы за гэты вазок зараз зь цябе спагонім, абсалютна вартая таго, каб загадзя замовіць для цябе гэты вазок у Кітаі, прывезьці яго з Кітаю, складаваць яго гадамі ў нашым музэі Ван Гога, каб потым агаломшыць цябе эвангельлем: мы сапраўды маем для цябе вазок з Ван Гогам! Вось гэтак, спадарства, робіцца бізнэс. Наш лёзунг: любы капрыз! — хай самы тупы, безгустоўны, на першы погляд немэтазгодны, збачэнскі —зноў-такі, а вам клопат? Грошы ня толькі ня пахнуць, але й не чырванеюць за дурасьць свайго (між тым ужо былога) гаспадара. Ну і што, што той самы Ван Гог, даведаўшыся пра дзіцячы вазок з Ван Гогам, адрэзаў бы сабе й другое вуха, на ўсякі выпадак яшчэ выкалаўшы вочы? Затое загадчык музэйнай крамы, калі б у ёй не было дзіцячага вазку з Ван Гогам, зрабіў бы сабе харакіры! — дзьвесьце гадоў шчыльных культурных сувязяў, як я ўжо адзначаў, проста так не праходзяць.

48.

— Магчыма, нашая гутарка здаецца вам марнаваньнем часу (здаецца?! кантракт жа даўно й незваротна падпісаны й раздрукаваны!), але зразумейце, малады чалавек (не, ён мяне яўна абразіць хоча): гэта вельмі карысна, калі людзі, што робяць разам такую асабістую рэч, як абмен сваімі дамамі, добра ведаюць адны адных!

Глыбокая думка. Ну, ня ведаю — напэўна, калі б я ад пачатку ведаў іх так добра, як цяпер, я б яшчэ сто разоў падумаў... Нібы ўгадаўшы мой адказ, Кейс працягвае:

— Але ж калі яны ведаюць адны адных залішне добра — гэта часам, вы ведаеце, нядобра. Узяць выпадак, што здарыўся зусім нядаўна, у дзьвюхтысячным годзе. (Наццаць гадоў таму — гэта нядаўна? Яны што, сапраўды неўміручыя? Мне ўжо, па шчырасьці, карціць гэта праверыць...) Пасьля мірнага цывілізаванага разводу нядоўгага бязьдзетнага шлюбу былыя муж і жонка завялі новыя сем’і ў двух розных гарадах і краінах, ліставаліся рэдка і на працягу наступных гадоў сямі ні разу ня бачыліся, паступова забываючы ўсе крыўды на карысьць сьветлых успамінаў, дакуль выпадкова не сустрэліся на сайце Дамбартэр. ком. Здаецца, ідэя часова абмяняцца жыцьцямі належала новаму жончынаму мужу, прагрэсіўнаму, лібэральнаму і ўпэўненаму ў сабе эўрапейцу: ён ніколі ня быў у горадзе жончынай маладосьці, пра культурную вартасьць якога неаднаразова чуў. Былы муж тут жа падтрымаў ідэю новага мужа, нягледзячы на пратэсты з боку сваёй сучаснай жонкі, якая не была настолькі прагрэсіўнай ані лібэральнай і не хацела мець зь ягоным колішнім жыцьцём нічога супольнага. Тым ня менш, парам удалося ўрэшце дамовіцца на абмене, прычым абедзьве жонкі трывалі на тым, што асабістай сустрэчы ўчатырох пажадана пры гэтым пазьбегнуць. Гэтак былыя сужэнцы атрымалі шанец узаемна параўнаць свае пэнаты і ўвачавідкі пераканацца, што не зрабілі памылкі, пакінуўшы адно аднаго на карысьць новых партнэраў. Абмен дамамі доўжыўся два тыдні й суправаджаўся абменам і-мэйламі, у якіх пары спаборнічалі ў камплімэнтах як на адрас адна адной, так на адрас сваіх часовых адрасоў, перажываючы на новых месцах папросту новыя мядовыя паўмесяцы, нават жартам какетавалі з думкай працягнуць абмен на гадок-другі. Аднак усё прыемнае аднойчы заканчваецца, і ў гэтым выпадку яно скончылася даволі нечаканым і непрыемным чынам. Адразу ж па вяртаньні прыгожая палова былой сужэнскай пары была зьмешчаная ў псыхлякарню, бо за парогам роднай хаты яе чакала відовішча двух мёртвых целаў у ейным шлюбным ложку, а таксама перадсьмяротны ліст былога мужа, у якім ён прызнаваўся ў сваіх сапраўдных і за гады адлучэньня толькі памацнелых пачуцьцях да яе, нягледзячы ні на якія разводы й новыя шлюбы, а таксама ў сваёй патаемнай мары, што аднойчы яны змогуць вярнуцца адно да аднаго, бо ягоны зьнешне ўдалы новы стасунак аказаўся ў сапраўднасьці поўным фіяска. За два тыдні гасьцяваньня ў ейным доме гэты закаханы збачэнец, зайздросьнік і крывадушнік канчаткова пераканаўся ў ейным сучасным шчасьці з новым мужам, што назаўжды загарадзіла дарогу ягоным рэвізіянісцкім плянам, і не прыдумаў лепшага спосабу даказаць былой жонцы неўміручасьць свайго каханьня як шляхам забойства сябе й сваёй партнэркі. Гэтым ён, кажучы словамі зь ягонага перадсьмяротнага ліста, дасягнуў мэты назаўжды застацца ў душы і ў ложку сваёй адзінай каханай з дапамогаю праўдзіва незабыўнага вобразу — вобразу свайго мёртвага цела, раз ужо цела жывое з часам дарэшты перастала яе цікавіць. Пасьля ўсяго гэтага ўпэўнены ў сабе аўтар ідэі абмену й эўрапейскі лібэрал ня толькі выкінуў ложак, але й прадаў дом, і на працягу паўгода мужна даглядаў сваю жонку ў шпіталі, аднак жа адразу пасьля ейнай выпіскі абвясьціў ёй пра свой сыход да іншай жанчыны, зь якою між тым пазнаёміўся — драматычныя акалічнасьці пахіснулі ягоную ўпэўненасьць і назаўжды надламалі ягонае чулае сэрца. Такім чынам былому мужу ўдалося пасьмяротна дамагчыся свайго, то бок адлучэньня былой жонкі ад новага мужа й разьбіцьця іхнага дагэтуль бясхмарнага шчасьця.

Увесь у сьлязах я вяртаюся з прыбіральні, дзе пад уплывам Кейсавай гісторыі быў вымушаны пакінуць сьціплы сёньняшні сьняданак, і мае галяндзкія госьці, праняўшыся чымсьці накшталт пачуцьця віны, пачынаюць адпойваць мяне гарбатай і суцяшаць: не бяды, маўляў, ня я першы пасьля гэтага аповеду званітаваў — у чым я не сумняюся — але ж яны не вінаватыя, што ўсё гэта здарылася насамрэч, якое яны маюць права ўтойваць ад мяне праўдзівую гісторыю Дамбартэру, трэба памятаць, што ўсякія людзі бываюць, і нават самы варты даверу знаёмец можа ў любы момант аказацца небясьпечным псыхапатам, таму пільнасьці траціць нельга ні ў якім разе. Усё гэта, ведама, жахліва, дадае Марыя, але галоўнае, што ім з Кейсам, выключна дзякуючы ўласнай разважлівасьці й абачлівасьці, удалося пазьбегчы за ўсе трыццаць зь лішнім гадоў Дамбартэру падобных выпадкаў, выйсьці з гонарам з усіх мітрэнгаў і шчасьліва дажыць да гістарычнага дня прыезду ў Прагу, які памалу заканчваецца — цяпер ужо нічога благога ў прынцыпе адбыцца ня можа, мы ж трое абсалютна адэкватныя людзі, прынамсі паводле маёй рэакцыі гэта відавочна, а акурат у маёй адэкватнасьці, якую я сам паставіў пад сумнеў сваім ня самым сур’ёзным стаўленьнем да нашай гутаркі, яны й хацелі перад маім ад’ездам дадаткова запэўніцца.

49.

Наш чалавек у Амстэрдаме — гучыць годна! Дакладней, гучала ў дзевяностыя, дый тое не для ўсіх, а для аднаго пакаленьня, прадстаўніком якога я ўсё больш сябе ўсьведамляю, асабліва калі надзяваю майку з надпісам «Палп фікшан». Омэн номэн: пакаленьне, што ператварыла свае жыцьці ў танную фікцыю, макулятуру, шырпатрэб, пэйпэрбэк... Адным словам, «Джэнэрэйшн Ю». Ну і што, што ў гэтай майцы я выглядаю як ідыёт? Пляваць. Няма сэнсу ўжо хаваць гэтую праўду ад сябе й іншых. Як амбасадар і ахвяра тых далёкіх часоў, я першы гатовы прызнаць, што рамантычная ідэалёгія дзевяностых — паводле якой у чалавека ў гэтым сьвеце ёсьць прынамсі адзін надзвычай уплывовы сябар, улюбёны наркотык — пацярпела паразу. Але ж калі недзе яшчэ засталіся асобныя агмяні рэзыстансу, то адзін зь іх — безумоўна тут, у галяндзкай сталіцы!

Праўда, я сам у рэзыстаньсе ўжо нейкі час ня ўдзельнічаю — маю дывэрсійна-субвэрсіўную групу расфармавалі — ані ў культурным, ані ў палітычным, а ў духоўным ужо дык пагатоў: што казаць, я ўжо блізу паўгода ня сьніў ніводнага сну! — затое пачытваю сіньёра Артэмідора з Эфэсу. Вось што робіць з чалавекам абстынэнцыя. Наагул, жыцьцё непітушчага ў чымсьці нагадвае жыцьцё эўнуха ў гарэме: зьнешне мілага дзядзькі, што аднолькава клапоціцца пра ўсіх жанчын і праз гэта ім сымпатычны — але ж насамрэч ня мае ніякіх глыбінных падстаў імі цікавіцца, і хаця зьнешне яму нічога не бракуе, аднаго дня яго знаходзяць удушанага ядвабным шалікам. А ўсё таму, што асаблівага выбару забавы ў яго няма. Для людзей алькаголь — штосьці накшталт змазкі цягам сэксу, ах, Імке — безь якой інтымная блізкасьць бывае балючай і нагадвае згвалтаваньне, таму бяз пляшкі ці куфля ніхто бадай ужо ня робіць ні кроку насустрач сабе падобным, і слушна. Пра траву мне і наагул згадваць сорамна: прыехаць у Галяндыю — і не ўкурыцца! Чэскія гіпстэры мяне не зразумелі б і саромеліся б, што мяне ведаюць. Але гэта ўсё яшчэ нішто. Найгоршае тое, што чалавек, які перастае грашыць супраць сябе, амаль імгненна ператвараецца ў мараліста (як казаў Кліма, квінтэсэнцыю сабачага лайна) і замест ранейшага занатаваньня сноў і мараў пачынае «мараць» нешта накшталт запавету — не каб заняцца сабой, ён пачынае лезьці ў душу іншым. Этыка як падразьдзел мэдыцыны? Ну так, меў рацыю Ніцшэ — навошта здаровым і дужым мараль... Аднак насамрэч мараліст ня столькі заклапочаны маральлю, колькі хоча ў першую чаргу адпомсьціць астатнім, і перадусім маладзейшым, за тое, што яны яшчэ могуць дазволіць сабе быць амаральнымі. Ці прынамсі спадзяецца палюбавацца імі на адлегласьці, як я.

Бухалава заўжды дапамагала мне сынхранізавацца з астатнімі ў інтэлектуальным нават ня ўзроўні, а ў хуткасьці мысьленьня, запаволіць мазгі й адкласьці да часу пэўныя непрыемныя высновы — а тут я прыехаў у Амстэрдам ня толькі цьвярозы, як сьлед адаспаўшыся з дарогі ў дарозе, але яшчэ й бяз мыльніцы, з крыху лепшым фоцікам, у футарале, падобным да адсечанай цялячай галавы, адчыняць які разумна не ў любой сытуацыі й частцы места — і асабліва ў цэнтры, дзе людзі і так не выпускаюць сваіх камэраў з рук і фактычна нічога ўжо ня бачаць на ўласныя вочы, як я сам у свой першы прыезд (тады я яшчэ выглядаў на фоне астатніх дзіваком), усё толькі праз аднолькавы й абавязковы для ўсіх аб’ектыўны фільтар аб’ектыву, што ёсьць для іхных поглядаў тым жа, чым ёсьць для іхных іртоў анты-смогавыя павязкі, кшталтам намордніка: глядзець няма часу, трэба пасьпець усё сфоткаць! А вось я цяпер, у адрозьненьне ад іх, бачу дарагі мне некалі Амстэрдам такім, якім ён сапраўды ёсьць: паскудным горадам, дзе жыць у прынцыпе немагчыма. Ня верце Жаку Брэлю! Няма тут нічога такога, чаго ў той ці іншай форме не было б у любым іншым горадзе Эўропы, у той жа Празе, хіба што ў Амстэрдаме гэтага «такога» — у разы болей, што забясьпечвае крыху вышэйшы тавараабарот. Як і па Празе, па ім бадзяюцца натоўпы турыстаў з сваімі жалезнымі мухабойкамі для сэлфі, тыркаюць іх пану богу ў пяткі, нібы нешта хочуць зь яго выбіць, апроч маўчаньня, дастаць з вышэйшай паліцы нейкую забытую, а зараз рэзка чамусьці патрэбную хрэнацень... Ёсьць, відаць, нейкі асаблівы кайф у тым, зірнуць на сябе-ліліпута поглядам Гулівэра — мне дык для гэтага не патрэбна ніякай мухабойкі, я заўжды так гляджу на сябе й астатніх. Як і ў Празе, на зэдліках і ходніках тут туляцца жабракі, сярод якіх рэдка знойдзецца такі, якому хацелася б кінуць пару манэтаў — ну хіба вунь таму дзядку, што кульгае насустрач, працягнуўшы руку, другой абапіраючыся на мыліцу, глядзіць на мяне і — о, шчасьце! — ня кажа ні слова, атрымаўшы сваё, моўчкі сунецца міма: вось ён дык сапраўды ўмее жабраваць, ня лезучы сьлепнем у вушы й ня трацячы адмысловай годнасьці старога чалавека. А бачыце вунь таго вулічнага музыку, мяшанца між гіпстэрам і япі, што, панаставіўшы ўкол сябе нейкіх прымочак і сэквэнсараў, брынькае на гітары й з жудасным акцэнтам і фальшам курняўкае геніяльны ўласнапрыдуманы тэкст: «Let’s fall in love like little rabbits in spring» — ? Гэты чувак — француз (штораз, як вы кідаеце яму манэту, Жак Брэль пераварочваецца ў труне), і яго я таксама ведаю з Прагі: гэтак ён улетку езьдзіць па ўсёй Эўропе, марна шукаючы месца, дзе яго б канец канцоў не адпізьдзілі... Гэткі ўнук ня менш славутай Бэрт Трэпа. Затое дзякуючы яму тут прынамсі можна пачуць гітару, бо ў астатнім тут у модзе выключна тэхна й бітбокс. Калі не лічыць паўсюдных аргентынскіх стэйк-гаўзаў (ну, што зробіш, тут нават каралева аргентынка, такі ўжо аргентынскі снабізм — эміграваць у Эўропу, дык ужо ў самую што ні ёсьць дарагую й прэстыжную), то адзінае адрозьненьне між Амстэрдамам і Прагай — гэта прысутнасьць галяндцаў і галяндак, але ж тыя, як і чэхі ў Празе, робяць усё магчымае, каб вам тут не замінаць. Звычайна, мясцовыя жыхары прамаўляюць да вас толькі тады, калі вы нешта парушаеце: едзеце або ідзяце не туды, робіце ня там і ня тое. У астатнім вы ім ніяк не абыходзіце: ну, турыст і турыст. Стасункі між вамі, так бы мовіць, чыста службовыя — хаця той, хто зьвяртае вашую ўвагу на неабходнасьць трымацца правілаў, часьцей за ўсё не службовец, а звычайны мінак, якому вашыя паводзіны здаюцца замахам на ўсясьветную гармонію. Што да галяндак, то перакінуцца зь імі колькімі словамі можна збольшага ў тым выпадку, калі вядзецца пра сьцюардэсу ў музэі, афіцыянтку ў кавярні або прадавачку ў краме — але пры гэтым яны трываюць на выключна вэрбальным кантакце й амаль заўжды адводзяць вочы, ці то не вытрымліваючы погляду наўпрост, ці то ўспрымаючы яго як нешта непрыстойнае, грэшнае, як праяву вашае непавагі да іхнай асобы, апрычонасьці й г. д. Калі ў Празе дзяўчаты яшчэ адказваюць навучанай усьмешкай на ўсьмешку, то тут пазьбягаюць усякага намёку на непрадугледжаныя ўставам стасункі. Усьмешка, як і ўсё ў гэтай краіне, напэўна ж, таксама каштуе грошай!

Адным словам, пасьля дзьвюх-трох гадзінаў бадзяньня я перастаю разумець: якога ражна я ў прынцыпе сюды прыцягнуўся? Ну так, Ціна, найвузейшая вулічка. Спадзяюся, за дваццаць гадоў прынамсі вулічка нікуды ня зьнікла. Але дзе яна — без паняцьця, павінна быць недзе тут, у чырвоным квартале, які я прайшоў удоўж і ўпоперак ужо разы тры, так на яе й не натрапіўшы. Ці то квартал разросься, ці то мая амнэзія заўчасна перарасла ў дэмэнцыю. Што да Ціны, то яна ж тады сама казала, што зьбіраецца неўзабаве кінуць найстарэйшае рамяство, а калі нават і перадумала — усё адно не магла затрымацца на адным месцы так доўга, дый ці бываюць наагул прастытуткі з такім доўгім працоўным стажам? Ну, была прынамсі адна, нейкая «Ля Бэль», чыя невялічкая статуя знаходзіцца побач з Старой царквой, у самым сэрцы чырвонага кварталу — але і ейная легендарная кар’ера, хутчэй за ўсё, ёсьць ня больш чым легендай, як і ейная прыгажосьць, калі меркаваць паводле скульптуры... Наагул, мой кранальны патаемны намер нападобіць у рэальным жыцьці сумесь Родзі Раскольнікава з тыповым таранцінаўскім героем зь фільму «Тру рамэнс» — ад пачатку да канца пафасны й безгустоўны, акурат таму што неарыгінальны, і нават калі б завяршыўся посьпехам, то меў бы шанец у найлепшым выпадку стаць усяго толькі пародыяй у духу Ўудзі

Элэна. Ну скажы шчыра, ты што, рэальна думаў ажаніцца з саракагадовай курвай? Галоўнае — не прызнавайся нікому, што маеш у кішэні сапраўдны, хай недарагі, пярсьцёнак, бо людзі сьмяяцца будуць, і курва ў якасьці першай — пайдзі цішком выкінь яго ў канал, падары старому жабраку, раз табе ўжо гэтак патрэбна выкупіць некага з рабства, а яшчэ лепей — занясі ў лямбард ці антыкварыят, ня будзь дурнем. Радуйся, што не дарма пражыў гэтых дваццаць гадоў, раз у цябе за гэты час зьявіліся грошы ня толькі на пярсьцёнак, але ўрэшце й на саму курву, хай не старую знаёмую (ты ўпэўнены, што маральна гатовы апазнаць ейны гадамі зьнявечаны твар?), а на маладую нармалёвую цёлку, напрыклад вось гэтую, якая, цалкам магчыма, і не адразу б выклікала на цябе ахоўнікаў ці санітараў, а для пачатку прынамсі выслухала б твой шчымлівы аповед, што мог бы яе, ніколі не кажы ніколі, нават па-чалавечы ўзбудзіць і натхніць на варты порна-Оскара ці твайго галімага пярсьцёнку акторскі выступ. З другога боку — ну што ўжо ў тваім аповедзе такога шчымлівага, што неяк адрозьнівала б яго ад іншых падобных аповедаў? Што дакладна павінна расчуліць у ім тваю слухачку — што табе сорак, ты даўбаёб, бяз бабы, сям’і, абстынэнт і да ўсяго яшчэ беспрацоўны? Ці можа тое, што ты ня можаш знайсьці дваццаць гадоў таму бачанай вуліцы, назвы якой тады не запамятаў? Ці што ў той час не было фсб і ўэб-кэмаў, каб магчы хоць да сьмерці сачыць за тваёй улюбёнай незваротна страчанай курвай онлайн, а не цягнуцца за ёю ў Амстэрдам? Ці што згаданыя дваццаць гадоў твайго жыцьця пайшлі кату пад хвост, быццам папярэднія дваццаць пад яго не пайшлі і наступныя дваццаць ня пойдуць? Дапамажы нам, падкрэсьлі патрэбнае. І галоўнае — ніколі болей ня блытай туалетную кабінку са спавядальняй.

50.

Такім чынам, мая паездка ў Амстэрдам скончылася так, як і павінна была скончыцца, безь сюрпрызаў і бяз грошай, хоць самому ідзі на панэль — я ж усё-ткі, як сумленны турыст, накупіў там нейкіх сувэніраў для праскіх знаёмых, прычым добрую палову зь іх з Ван Гогам, — а калі ўвечары вярнуўся ў Н., то перад мною ў форме літары Y зноўку востра паўстала пытаньне «на халеру ты сюды прыпёрся, калі ты ня п’еш, ня курыш і ня трахаесься». Па шчырасьці, была б мая воля — я зьехаў бы адсюль хоць сёньня ці заўтра, але нельга ж вярнуцца ў Прагу й тыдзень начаваць па сябрах, нягледзячы на ўсе сувэніры, пагатоў выгнаць з сваёй зайчыкавай хаткі маіх паважаных галяндзкіх гасьцей. Для таго, каб ісьці ў бар здымаць замест старых прастытутак маладых дзевак, я быў ужо пад канец дня надта стомлены й нерашучы, дый безалькагольнае піва мне ў гэтым ніяк бы не дапамагло — але ж амстэрдамскае фіяска толькі падкрэсьліла гэтую чыста фізыялягічную неабходнасьць, таму мая рука сама пацягнулася не да чэлесу (старэем), а да мабільнага тэлефону: я згадаў, што ў ім маюцца ажно два жаночыя тэлефонныя нумары, Тацьцяны і Імке, чые ўладальніцы знаходзяцца ад мяне (спадзяваймася) у дасяжным радыюсе ад двух да двухсот кілямэтраў. Першым маім памкненьнем, нягледзячы на досыць позьні час, было, вядома, пазваніць Тацьцяне, якую я, як яе ні круці, ведаю хай ня лепей за Імке, затое нашмат даўжэй — пра што, праўда, яна сама ўсё яшчэ не здагадваецца, — і спытацца, напрыклад, што яна робіць сёньня ўвечары ў сваім загараднім маёнтку ў мужавую (спадзяваймася яшчэ болей) адсутнасьць — можа, акурат чакае майго званка? А ці не схадзіць нам разам на якую-небудзь дыскатэку? Пажадана, на «дзевяностыя-рывайвал»? А мо проста пасядзець дома і спакойна паслухаць «НРМ»? Ну праўда, такі мілы чалавек, нават грошай зь мяне не ўзяла, як зь беднага беларуса, яшчэ й праз гэта я адчуваю згрызоты сумленьня — а ня толькі за тое, што ўтаіў ад яе сваю надта ж ужо сакрэтную ўтоеснасьць... Пазваніць? Назваць сваё сапраўднае імя? Раскрыць таямніцу нашага менскага знаёмства?

Не, гэта будзе яшчэ большая няёмкасьць і глупства. Калі ўжо некаму й званіць — то Імке. Нас зь ёю ўсёткі яднае ня прывідная мінуўшчына, а мімалётная сапраўднасьць. Ды толькі хто ведае, насамрэч, дзе і з кім ганяе цяпер Імке ў сваім «джыпе» — што тэарэтычна можна высьветліць праз Балбатранс — хаця ў яе ж нібыта вакацыі, і яна зусім не павінна штораз браць з сабой спадарожнікаў — кінь, яна ўжо дзе-небудзь у Грэцыі дапамагае ўцекачам — хай так, але што тады, зайсьці на Балбатранс і адразу расчаравацца, так і не пачуўшы ейнага голасу? Ну добра, пачуеш голас — і што далей? Пра што ты будзеш размаўляць зь Імке? Хіба вы ў дарозе не перабралі ўсе супольныя тэмы, якія могуць у цябе быць з удвая маладзейшай смаркачкай? Хай сымпатычнай, так, і ў дадатак сэксуальна разьняволенай — але не настолькі ўжо, калі гаварыць праўду, дасьведчанай нават у гэтым, ня кажучы пра ўсё іншае — да сапраўднага аргазму, як і да жыцьцёвай мудрасьці, яшчэ дарасьці трэба — а вось Тацьцяна... Чымсьці ж яна мусіла ачмурыць свайго галяндзкага мужа... Вядома, калісьці яна выглядала нашмат лепей — не, лепей ты на сябе зірні, хамуйла, да таго ж яна ўсё-ткі твая суайчыньніца, можна нават сказаць соўл-сістэр, мова ў яе дзякуючы нашым апазыцыйным сайтам няблага падвешаная, роднага слова не пазычае, толькі расейскія, і паставілася да цябе з усёй душой, а ня сракай, як арыйка нардычнага тыпу...

Вось жа дылема: каго абраць, беларуску ці немку? Ды нават не каго, а што: дух (ну, гэта я крыху спрашчаю) або цела? І пры гэтым ня зблытаць туалетную кабінку са спавядальнай... Лёгка сказаць! Спакойна, табе ж зь імі дзяцей не хрысьціць! Не, ну а раптам гэта любоў? А хоць бы й так: машына, калі што, ёсьць у абедзьвюх, усё як мне трэба, у найгоршым выпадку ўцячэм разам... Што ж, паспрабую кіравацца інстынктам...

— Алё... Імке?

— Я. Хто гэта?

— Гэта Макс.

— Макс? Варум абэр шпрыхст ду энгліш, ду аршлёх?

— Імке... Я іншы Макс.

— Які іншы Макс?

— Мы ехалі кагадзе разам у машыне... Праз Балбатранс...

— А-а! Здароў! Выбачай, што не пазнала...

— Не бяды. У цябе ўсё добра?

— Ну так, а ў цябе? Ты ж, здаецца, у Галяндыі? — сапраўды, згадала!

— Так, ужо ў Галяндыі. У Н. Прабуду тут яшчэ тыдзень.

— Ну і як там, кул?

— Так, даволі кул. Я і падумаў... Ты не хацела б прыехаць?

— Куды?

— Ну, у Галяндыю на пару дзён... Я маю дзе жыць... Можаш узяць сяброўку.

— І што там рабіць?

— Ну там... То бок тут... Травы пакурым...

— Я ўжо ўчора накурылася... — сьмяецца. — Ды ну, не хачу, там цяпер адны немцы.

— Гэта праўда.

— Да таго ж, я цяпер ня дома.

— А дзе?

— Не ўгадаеш! У Чэхіі. На байдарках, зь сябрамі. Мы штогод езьдзім з маім хлопцам куды-небудзь на байдаркі. Я не казала?

— Ага, у Чэхіі... Не казала, — яна і пра хлопца не казала, толькі пра сяброўку.

— Крута ў вас тут, між іншым. І трава ня горшая за галяндзкую! Трэба будзе як-небудзь зноў заехаць да вас затарыцца. Скінь мне смскай свой чэскі адрас, на ўсякі выпадак.

— Добра.

— Дзякуй. То прыемна табе бавіць час у Галяндыі. Пакулькі, Макс! Алё?

— Я чую.

— Пакуль, кажу!

— Пакуль, Імке.

51.

Раптоўна я адчуваю, што не магу больш вытрымліваць такога прыніжэньня, пагатоў у сваім, так бы мовіць, доме, што гэта мне тут за іспыты, ці ж дарма я кінуў усе навучальныя ўстановы сьвету ледзь не перад самым атрыманьнем дыплёму, як той Сальвадор Далі, праз што саманевук ува мне пачынае бунтаваць супраць чужой так званай жыцьцёвай мудрасьці зь нечуванай сілай, я нахабна лезу ў кішэню й замест пісталету дастаю ня менш страшную для галяндцаў зброю, яшчэ мой дзед апавядаў мне пра пісталет у форме партсігара, які яму падаравалі ў Аргентыне, вымаю з пачку цыгарэту разам з запальніцай, і ўсё ж у апошні момант, бачачы сьлязьлівыя вочы старых дамбартэраўцаў, пастанаўляю адкласьці ажыцьцяўленьне сваёй пагрозы на самы крайні выпадак, аднак маўчаць па-любому больш не магу: а як вам, спадарства, такая гісторыя? Пажылая пара прыяжджае па абмене ў адзін горад і замест таго, каб аддаць гаспадару, то бок свайму будучаму госьцю, ключы ад кватэры й адпусьціць яго на ўсе чатыры, некалькі гадзін запар апавядае яму тупыя страшылкі. Гаспадар-госьць урэшце не вытрымлівае, дастае кухонны нож і робіць сабе пры іх сэпуку. Яны ў паніцы (хто ж цяпер цягам тыдня будзе даглядаць іхны дом?), нумару тутэйшай паліцыі ані хуткай ня ведаюць, дый ня хочуць псаваць сабе доўгачаканыя вакацыі на самым пачатку — таму разразаюць самагубцу на кавалкі й хаваюць іх у маразілцы. Аднак неўзабаве, як часта бывае ў тых дзікіх краях, у квартале адбываецца блэкаўт, цягам якога маразілка растае, і гаспадар пачынае невыносна сьмярдзець на ўвесь паверх усімі сваімі паасобнымі чалясамі. (Лепш бы яны паспрабавалі скарміць яго зьвярам у тутэйшым заапарку, адным з найлепшых у Эўропе — але што зробіш, пачаткоўцы.) Пажылой пары ў гэты момант, як на бяду, няма дома, яна на экскурсіі па маляўнічых ваколіцах гораду. Цікаўныя суседзі, якіх бог надзяліў чуйным нюхам, злымі языкамі, чульлівымі сэрцамі й хворымі мазгамі, тым часам спрабуюць па-добраму ўламіцца ў хату, што на такія выпадкі забясьпечаная двайнымі дзьвярыма, таму ўрэшце даводзіцца выклікаць паліцыю. Тая імгненна ацэньвае сытуацыю й арганізуе ў кватэры засаду. Пажылую пару вяжуць яшчэ ўвечары, і яе вакацыі падаўжаюцца на паўгода: сужэнцаў разводзяць па асобных гатэльных пакоях, з кратамі, затое бясплатных, а яшчэ праз паўгода ўпайваюць ім пажыцьцёвыя тэрміны за намеранае забойства з асаблівай жорсткасьцю.

Спадарыня Марыя жахаецца і цікавіцца, дзе ж гэта адбылася такая жудасная гісторыя, тым часам як ейны муж вымушана сьмяецца з майго нібыта нявіннага жарту, а сам штурхае жонку нагой пад сталом — ну, хопіць ужо... Маўляў, хай я не крыўдую на іх за тое, што яны гэтак мяне затрымалі. Я махаю рукой — не бяды, проста мне ўжо зараз сапраўды трэба ісьці, а яшчэ перад тым, як закурыць, я хацеў бы ўсё-ткі атрымаць ад іх ключы...

52.

Я чышчу зубы над ракавінай, то бок перад люстэркам — што з увагі да іхнага гаротнага стану займае ў мяне чым далей, тым усё болей часу, — і, каб не глядзець сабе ў твар, гляджу на яго цень у сябе на грудзях, створаны лямпачкай, што зьзяе ў мяне проста над галавой замест Дамоклавага мяча. Формаю цень адпавядае ваўчынай храпе, зь якой чыясьці (таксама мая) рука няўдала спрабуе вырваць кіёк зубной шчоткі. Воўк кійка ўсё не аддае — упарта ня хоча рабіцца сабакам. Шэры трохкутнік ваўчынай пысы нагадвае гэткае дэкальтэ, толькі наадварот — яно не адкрывае, а прыкрывае сьсівелую поўсьць на грудзях. Гэткая сурвэтка, сьліняўчык, што заўсёды з табой, каб не аббляваўся. Лёбо, Осіта. Недзе я гэта чытаў. У форме падобнага трохкутніку ў тым жа «Асасіне» паказваюць на мапе ворагаў, якіх трэба пастраляць. Трохкутнікі водзяць сваім вострым носам направа-налева, вынюхваючы цябе, «героя». Вось і тут: варта павярнуць крыху галаву, і твой асабісты воўк таксама пачне вынюхваць кагосьці. Урэшце, і яго, як і мяне, знуджвае ў рукамыйнік белай вадкасьцю. Дондэ эста эль сапатэрыя?

Яшчэ нейкі час я з амаль жаночаю ўвагай пазіраю на цела, дзякуючы якому для мяне ня толькі існуе сьвет, але й я існую для сябе сам. Асабліва мяне прыцягвае шыя: ужо некалькі гадоў яе штурмуюць з усіх бакоў старэчыя болькі, з мэтаю, напэўна, дабрацца ўрэшце да галоўнага штабу мазгоў шляхам падступнага падкопу — прычым колькасьць удзельніках штурму ўсё нарастае, і па начах яны ўжо, напэўна, водзяць вакол маёй галавы карагоды, нібы друіды вакол сьвятарнага дрэва, якое спадзяюцца аднойчы сьпіліць. У мяне адчуваньне, што дагэтуль я ніколі па-сапраўднаму ня бачыў у люстэрку сябе — а заўжды толькі ўласны вобраз, сымпатычны або ганебны, але выключна вобраз, зь якім з ахвотай ці без і атаясамляўся. Цяпер усё наадварот, мой вобраз усё болей атаясамляецца з маім сапраўдным целам. Колішні саліпсізм неўпрыцям стаў салісаматызмам. Адбылося люстэркавае пераварочваньне люстэркавай стадыі Лякана: ня я прайшоў скрозь люстэрка, а мой люстэркавы двайнік выступіў зь яго і ўсяліўся ў мяне, схаваўшыся там ад маіх вачэй — а назад патрапіць ніяк ня можа. Замест яго цяпер у люстэрку жыве нехта іншы, чужы, стары, зваўчэлы, хворы, зь дзьвюма глыбокімі маршчынамі абапал носу — нехта, хто ніяк ня можа быць мной — але ёсьць, тым ня менш, сапраўднейшым за мяне — маім целам, пазбаўленым усякага ценю чалавецкасьці й надзеленым толькі ценем ваўчыным. Гэтае самае самотнае цела кагадзе распачало супраць мяне нежартоўную вайну: ультыматыўна забараніла мне цукар, алькаголь, кафэін, тэтрагідраканабінол, эфэдрын, халестэрын, сьцюдзёнае, гарачае, салодкае, усё, апроч жыцьцёва патрэбных яму апіятаў і апроч жыцьцёва патрэбнай мне пісаніны. Як у тым анэкдоце пра струпляка ў астрозе, што паступова выкідае скрозь краты пальцы, нос, вушы, якія ў яго адны па адным адпадаюць — а яму зайздросьцяць, што ён уцякае на волю, у лепшы сьвет... Незалежна ад мяне цела ўключыла рэжым самакансэрвацыі, гэткай прыжыцьцёвай муміфікацыі. Была б сапраўды мая воля, я б яму паказаў рэжым! — але ніхто маёй думкі ўжо не пытаецца, усё цяпер вырашае ваўчыны інстынкт: памры ты як чалавек сёньня, а я, тваё цела, заўтра... Маё далейшае існаваньне залежыць выключна ад літасьці пераможцы — ну, і яшчэ ад прафэсійнасьці дактароў. Пагадзіцца з такім рабскім становішчам азначае немінуча здрадзіць сваім «ідэалам» — то бок сваёй уяве пра сябе самога: лів фэст! дай янг! Карацей, што называецца — дажыўся! З гледзішча якога-небудзь сярэднявечча я ўжо і сапраўды старажыл, як і з гледзішча маіх дарагіх дзевяностых, хай за сьвятымі спачываюць...

Ніколі раней я не баяўся самоты — то бок ніколі не баяўся сябе, быў сам сабе найлепшым сябрам і суразмоўцам, іншыя мне толькі заміналі, нават выпіваць нашмат прыемней было ў адзіноце — але раптоўна нешта пераламілася, і я зразумеў, што заставацца аднаму мне надалей небясьпечна. Усё часьцей, і асабліва перад люстэркам, узьнікае жаданьне ўмазаць ваўку па пысе як мінімум. Невядома, чаго я магу чакаць ад сябе самога, раз ужо стаў сам сабе фізычна агідны, як і мая прысутнасьць у сьвеце, так званы да-зайн. Да часу супакойваюся прынамсі тым, што я ў гэтым ня першы й не апошні, то бок ані ў гэтай самабоязі, насамрэч, няма нічога асабістага, пагатоў арыгінальнага. Чалавек, напэўна, сапраўды ня створаны для таго, каб так доўга жыць для сябе й сам па сабе. Давядзецца навучыцца ўцякаць ад самоты. Вось толькі куды, не падкажаце? Чаму б не падказаць: наперад! Толькі наперад! У будучыню! — колькі б яе там ні засталося. Актыўней далучыцца да Дамбартэру й Балбатрансу! Сустракацца зь людзьмі, наведваць месцы! Перастаць запэцкваць усякай лухтой нататнік! Адарвацца ад кніжак! Заняцца сапраўдным спортам! Дапамагчы нам калектыўна выкупіць цябе з рабства! Прынамсі, на год-другі! Оўкей, дзякуй за параду... ды няма за што! Зь цябе дваццаць эўра! Прыходзь яшчэ! Толькі не турбуй нас, калі грошы праз пару гадоў ці ўжо месяцаў раптам скончацца.

У дадзены момант «рушыць у будучыню» азначае ўрэшце выключыць у купальні сьвятло й крок па кроку спусьціцца ўніз, на першы паверх, паспрабаваць заняць сябе чымсьці, што можа адцягнуць маю ўвагу ад усіх гэтых думак. Пачытаць што-небудзь — ці не адзіны мне вядомы, затое гадамі правераны спосаб. Сярод нешматлікіх англамоўных выданьняў пад гарачую руку мне трапляе кніжка з шматабяцальнай назвай «Датч, ай прызьюм?» — гэткая міні-энцыкляпэдыя галяндзкай душы, напісаная самімі галяндцамі й выдадзеная гадоў пятнаццаць таму, але за гэты час зусім чамусьці не зачытаная — у нас, беларусаў, таксама ёсьць такая, ды яшчэ ў тры разы таўсьцейшая, «Люблю Беларусь» называецца, калісьці я любіў пагартаць яе з бадунішча... У галяндзкай кнізе самае чароўнае для мяне тое, што амаль усе мае дасюлешнія назіраньні там пацьвярджаюцца, толькі, вядома, са знакам плюс — скнарства ў перакладзе будзе «ашчаднасьць», любоў да грошай «прадпрымальнасьць», скапідомства «калекцыянэрства», паталягічная правільнасьць «арганізаванасьць», адсутнасьць фантазіі «рацыянальнасьць»... І старшынююць усім гэтым рысам, вядома, талерантнасьць і дабрачыннасьць — тут не паспрачаесься, бо ў якасьці адной зь нешматлікіх эўрапейскіх нацый галяндцы даюць грошы нават на такі ўтапічны праект, як беларускамоўная беларуская тэлевізія для беларусаў. (Дарэчы, самаўхваленьне па-іхнаму будзе «сьціпласьць» і «аб’ектыўнасьць».) Таксама ў энцыкляпэдыі пералічаныя ўсе назоўныя і ўласныя імёны, якія ёсьць прадметам галяндзкага гонару ў гісторыі, эканоміцы, палітыцы, сельскай гаспадарцы, спорце й мастацтве — добра, гэта ўсё мы ведаем, а як у вас тут зь літаратурай? Дзе прынамсі калісьці чытаны мною Кейс Нотэбом? Абламіся: паводле энцыкляпэдыі, сваёй літаратурай галяндцы не ганарацца, а самы вядомы ў сьвеце тутэйшы аўтар — дзіця! Што ж, гэтым шмат чаго сказана, перадусім пра дарослых аўтараў. І ў тым ліку пра аўтараў энцыкляпэдыі. А яшчэ болей пра іх сказана тым, што адразу пасьля знакамітага чорна-белага фатаздымку Анны Франк ідзе разьдзел «Талерантнасьць», ілюстраваны, натуральна, каляровай фоткаю нейкай курвы з амстэрдамскага...

Ды ня можа быць. Вы жартуеце! Гэта яна, мая Ціна! У той самай вуліцы! У тых самых бікіні! У адной з тых самых позаў, што дэманстравала тады і мне! Пад гэтым здымкам мог бы лёгка стаяць мой капірайт! Ну вядома, хто ж іншы, як не яна, дазваляў сябе фоткаць — напэўна ж, ня толькі мне, — нібы наўмысна дзеля таго, каб аднойчы гэтак жа іранічна й безнадзейна, як тады, зірнуць на мяне з глянцавай старонкі, зь недасяжнай глыбіні таго незваротнага часу, нібы падміргваючы мне зь мінуўшчыны ў будучыню: не бядуй, вандроўнік, мы яшчэ сустрэнемся! Абяцаю! Не ў Амстэрдаме, дык у Н., не ў Сараеве, дык у Празе! Хай ня ў гэтым жыцьці — то ў якім-небудзь іншым! На старонках якога-небудзь раману! Праз дваццаць гадоў, зусім як тры, то бок чатыры, то бок два мушкецёры! Галоўнае, даверся волі выпадку! — бо нічога выпадковага насамрэч не бывае!

Ах, Ціна, як я хацеў бы табе верыць — бадай, яшчэ болей, чым пабачыць цябе наяве — а ці хацеў я наагул пабачыць цябе наяве? Вядома ж, не: я хацеў пабачыць толькі свой успамін, а зусім не цябе сапраўдную, цяперашнюю, пабачыць цябе тую, прыгожую й дзёрзкую, як на фатаздымку — і вось цяпер я цябе такой, як ні сьмешна, і бачу, як ты мне і абяцала. Што б я даў яшчэ ўчора за магчымасьць хоць раз цябе зноўку сфатаграфаваць! — а цяпер, бачыш, і фатаграфую, пераздымаю твой якасны здымак з кніжкі, хоць ніяк не магу нешта злавіць фокус, як ні спрабую, усё размазанае, мо давядзецца нават пайсьці па нажніцы і, парушыўшы правілы Дамбартэру, завезьці цябе ў Прагу разам з Аннай Франк, што прасьвечваецца празь цябе, быццам вы адная й тая ж асоба, хіба толькі зь дзьвюх адрозных, можна падумаць, войнаў, дзяўчынка і прастытутка, якая была дзяўчынкай, сапраўды, бадай, завязу, тады ўжо ня будзе патрэбы баяцца закрапаць чужую старонку, — тым часам ты недзе ў Бялградзе, Лёндане, Парыжы, Амстэрдаме, а мо і ў зусім іншым сьвеце абслугоўваеш свайго чарговага, употайкі закаханага ў цябе кліента й раптоўна чуеш кароткую пстрычку, што лязом гільятыны акуратна й назаўжды аддзяляе мяне ад тваёй сапраўднасьці з гермэтычнай надзейнасьцю люку касьмічнага карабля... як адсек... Ну, прабач, прабач мне маю ледзь не старэчую сэнтымэнтальнасьць, ведала б ты, як мне цяпер сорамна перад табою за яе, за сябе, за свой век і за сваю здраду, а таксама за тое, што я ўжо ніколі больш не паеду ў Амстэрдам, каб усё-ткі цябе знайсьці.

53.

Калі патрыятызм — апошні шанец нягодніка стаць яшчэ й інвалідам, то пляж — апошні прытулак фізычнага й мэнтальнага калекі, магчымасьць схаваць сваё голае цела ў мностве меней-болей такіх самых целаў, прыгрэцца ў максымальна набліжанай да першабытнага стану чалавечай масе, што разам з добрай паловай Гаагі й Амстэрдаму сьцягнулася на пясчанае галяндзкае ўзьбярэжжа з паблізных куткоў Эўропы — я чую вакол немцаў, французаў, брытанцаў — нібы ў прадчуваньні нейкага грандыёзнага свальнага блуду, для ўдзелу ў якім не прадугледжана ўжо ніякіх, нават узроставых абмежаваньняў. Пляж — правобраз будучага чалавечага братэрства перад тварам прыродных стыхіяў, напярэдадні самага вынішчэньня людзкога роду, калі ўжо нічога, апроч карпэ мамэнтум, ня будзе мець значэньня, і чалавецтва раптоўна пазбавіцца ўсякага сораму за сваю недасканаласьць і адначасова зрахманее, супакоіцца, сьцішыцца, як глыбокі стары перад сконам у разуменьні безвыходнасьці становішча. Усё-ткі даходзіць разам зь іншымі, прылюдна, у атачэньні вялікай чалавечай сям’і, ня так страшна — у тым ліку памалу даходзіць да ўсьведамленьня таго, што ты да яе ўжо амаль не належыш.

Спадзеючыся ўжо толькі на тое, што сяк-так надзьмуты й залатаны, няхай часова, пухір твайго цела яшчэ вынясе цябе на паверхню хваляў, ты даеш яму максымальную свабоду (якая яшчэ называецца «воляй» — хаха!), бо кіраваць ім у сытуацыі поўнай страты арыенціраў ня мае ніякага сэнсу. Міма цябе, раптоўна аднекуль узьнікаючы й зноў растаючы, як прывіды, з элегантнасьцю яхтаў праплываюць маладыя дзяўчаты, праносяцца катэры юнакоў, вяслуюць прыкаваныя да сваіх галераў жанчыны й мужчыны сярэдняга веку, прапаўзаюць катамараны пэнсіянэраў, боўтаюцца гумавымі матрацамі дзеці... Асабліва, вядома, твой нестабільны паўзьдзьмуты човен зачапляюць нябачныя хвалі, узьнятыя дзяўчатамі, шматлікімі Цінамі й Імке, бальшыня зь якіх нібы на злосьць табе ходзіць топлес — гэткі паўсюдны сэксуальны гарасмэнт, які ўсё болей нагадвае сапраўднае катаваньне, пагатоў калі яны праходзяць міма з марозівамі-паходнямі — уначы мы йшлі і падтрымлівалі агонь, слушна, агонь жыцьця! — спрабуючы яго языком такім спосабам, што твая мачысцкая цікаўнасьць да іх робіцца невыноснай, і ты ўжо здаесься сабе ня чоўнам, а папросту плытом «Мэдузы»...

Што ж, хоць адна добрая навіна: за дваццаць гадоў маёй адсутнасьці галяндкі, нягледзячы на ўвесь цэлюліт, значна папрыгажэлі. Дзякуючы чаму — сэлекцыі? Крыжаваньню? Ін-брыдынгу? Сыру? Міру? Спорту? Маёй стомленасьці ад славянскага фэнатыпу? Ці маім праблемам са зрокам? У кожным разе, яўна не касмэтыцы, якую так любяць у нас на Ўсходзе... Гэтым кветкам не патрэбныя штучныя ўгнаеньні, яны будуць расьці самі, дайце ім толькі дастаткова часу. Цягам яго вырасла ўжо цэлая новая генэрацыя людзей, якім я мог бы, барані божа, быць бацькам. Цяпер я ўрэшце шчыра й канчаткова рады, што не застаўся быў тады ў Галяндыі й не папсаваў сваймі трыма грашыма тутэйшы генафонд. Якою б спэцыфічнай з майго гледзішча ні была гэтая новая генэрацыя, яна падабаецца мне, старому казладою, перадусім зьнешне. А раз так — то чаго я, уласна, на ўсё ганю? Якой трасцы турбуюся ажно за ўвесь Юрап? Мне што, больш за ўсіх трэба? Сваім занудным зьвяганьнем я ўжо пачынаю і праўда нагадваць агрэсіўнага самца, што з падвышанай пільнасьцю й энэргіяй б’ецца за сваю тэрыторыю, якую памалу страчвае — таго сівога пяцідзесяцігадовага дурня, што ўдарыў неяк у прыпраскім цягніку ні за што маладзёна, таго нямецкага кіроўцу, што гістэрычна крычаў на марудную «мазду» небаракі Мігэля з свайго дарожнага каравану-люкс... Гэта лёс усіх няўдакаў і нулёў: спрабаваць у апошнім рыўку нешта яшчэ даказаць сабе самому й астатнім, хаця час на ўсякія доказы даўно ўжо выйшаў, застаўся толькі шанс выставіць сябе сьмяхоцьцем. Супакойся: будучыня цябе ня тычыцца, затое ўсё яшчэ адносна камфортная сучаснасьць — пакуль што так. Таму звыкайся з мэнтальнасьцю пэнсіянэра, які ўжо нічога ня зьменіць — для гэтага яму спатрэбілася б як мінімум новае цела, як патрабаваў зшалелы Арто, — і паспрабуй прынамсі не псаваць сабе рэшту жыцьця. Позна вішчаць пра прыўкраснае далёка, калі ў цябе канчаткова (у другі раз!) паламаўся голас, а самое далёка наблізілася, як ніколі.

На гэтай аптымістычнай ноце я, накінуўшы кашулю й нацягнуўшы шорты, выпраўляюся ў прыбярэжны бар, то бок у прыбіральню — бо там яна дармовая, у адрозьненьне ад пляжнай. Вось гэта, я разумею, сапраўдны курорт! — у бары поўна народу, стаіць смурод грыляваных прысмакаў, гучыць бяздумная кожнаму вядомая папса, міргаюць гульнявыя аўтаматы й рухомыя палотны пляскатых тэлевізараў — усё амаль як, напэўна, на якой-небудзь Ябіццы, дзе пад грукат тэхна ад раніцы да вечара не спыняецца оргія ў часе глябальнага крызісу, гэткая сучасная адаптацыя «Дэкамэрону» або «Ста дваццаці дзён, якія скаланулі мой унутраны сьвет». Нейкаму Арто і ня сьнілася! На дзьвярах прыбіральні замест простай літары «М» ці «Н» у якасьці архетыпу сапраўднага мужыка намаляваны маладжавы гіпстэр. Можа, мне тады — не туды? Аўтсайдэрам моды ўваход забаронены? Пляваць, залаты ключык ад каморкі таты Карла ўва ўсіх унівэрсальны. Чытаю па-над сваім пісуарам англагаляндзкую аб’яву пра набор пэрсаналу: шукаем «тым плэерз, флэксібл, энтузіяст, амбішыз»... Ну проста як у нейкім банку! Сёньня ўжо, бадай, нават каб працаваць падмятайлам у Макдоналдзе, трэба быць амбітным энтузіястам і калектывістам — то бок ні ў Галяндыі, ні дзе яшчэ ў Юрапе мяне б не ўзялі ані ў афіцыянты! Калі верыць аб’яўцы, то ідэальным працаўніком бару быў бы акурат намаляваны на дзьвярах гіпстэр: жыва ўяўляю сабе, як гэты амбітна-імпэтны барадач з элегантна накінутым на шыю шалікам мые за мною ачко. Пачуцьцё сатысфакцыі поў нае. Не, усё-ткі я, што ні кажы, стары непрыемны самец, і нездарма мяне ніхто ня любіць — я й сам сябе не люблю, у асноўным за тое, што заўчасна ператварыўся ў ізюм, так і ня стаўшы вінаградам. Што зь дзяцінства чытаеш — паводле таго і маеш.

Ну, што мне яшчэ засталося зрабіць у Галяндыі, першым чым зьехаць адсюль назаўжды? Напэўна ж, крыху пакупацца ў моры. Уласна, па ім я найбольш у сухаземнай Чэхіі — а дагэтуль у сухаземнай Беларусі — усе гэтыя гады несьвядома й сумаваў, да яго найбольш і імкнуўся. Чаму менавіта да мора? Сапраўды, тупое пытаньне. Мора, калі вы ня ведалі — крыніца жыцьця! Непасрэдным прадуктам якога ёсьць і вы самі! Утвораныя з вады на дзевяноста адсоткаў! Вяршыня эвалюцыі вяртаецца да вытокаў, як злачынца на месца злачынства! Таму акурат да мора мы прыходзім, прыяжджаем, прыпаўзаем ракам ці на каленях з просьбай забраць гэтае жыцьцё назад! Выбачайце, у мяне скарга: мне выдалі бракаванае жыцьцё! Просьба памяняць на новае! Можна? Тады, ведаеце, дайце лепей адразу два! Мы ўсе стаім перад хвалямі, як перад прылаўкам, доўгім шэрагаў касаў, і чакаем, калі зьявіцца прадавец. Штосьці яго доўга няма. Хаця на цыдулцы напісана — хутка буду. Не, гэта насамрэч напісана: асьцярожна, небясьпечная плынь. Можа, нейкая падказка для асабліва нецярплівых і кемлівых? А вунь гэта — не прадавец? Ці мне толькі мроіцца? Здаецца, я бачу ўдалечы нейкае цунамі — не, нейкія караблі — нават не караблі, а проста рухомую масу — здаецца, чоўны — так, чоўны, цэлую флятылію чоўнаў! — што памалу набліжаецца да берагу. Не, гэта ніякія не сіцылійцы, іх тут быць ня можа, і нават не кітайцы — гэта ахейцы з сваімі дарамі плывуць адваёўваць найпрыгажэйшую жанчыну сьвету, што наклікала пракляцьце багоў на Трою! Сьвітанак новага сьвету! Славутае сьвятло ў канцы тунэлю! Болей, болей сьвятла!

Зноў мне не шанцуе: расплюшчваю вочы й бачу, што штучнае дыханьне рот у рот мне робіць не прыгожая галяндзкая плыўчыха, як я тайком спадзяваўся яшчэ перад сьмерцю, а нейкі мужык, ад якога я тут жа пачынаю адбівацца — толькі замест пагрозьлівага выкрыку зь мяне вырываецца фантан жоўтай салёнай вады, падазрона падобнае да мачы — бляха муха, мяне тут, падобна, гвалцяць з асаблівай жорсткасьцю! Людцы, дапамажыце! Мужык і людцы спрабуюць мяне супакоіць і выклікаць лекара, але я, ледзь удыхнуўшы пару разоў паветра, — боль у лёгкіх горшы, чым ад цыгарэт, — пачынаю адмоўна махаць рукамі й запэўніваць іх, што ніякага лекара мне ўжо не патрэбна, сьмерць майго мозгу настала значна раней, і наагул, пакіньце мяне, дайце прынамсі спакойна праваліцца скрозь зямлю ад сораму — на мяне ж цяпер глядзіць цэлы пляж! — пасьля чаго мужна адпаўзаю ад вады ў прыблізным кірунку знаходжаньня маіх зямных трантаў. Калі б я толькі мог, то поўз бы адсюль, мабыць, да самай Прагі. Ці трэба казаць, што ўсе прысутныя, то бок у суме пад тысячу чалавек — ніколі ў жыцьці я яшчэ не прыцягваў да сябе такой увагі! — глядзяць на мяне цяпер ужо як на сапраўднага, а не меркаванага ідыёта, поўнага ўломка, які сапсаваў ім надзвычайную сытуацыю, ператварыўшы патэнцыйны бульварны загаловак пра трагедыю ў нейкі ганебны фарс, і нават не падзякаваў свайму ўратавальніку! — а я, па шчырасьці, і ня ў курсе, каторы з тысячы гэтым уратавальнікам быў, дый не шкадую пра гэта, я шкадую, што не магу зараз устаць і крыкнуць: «Гэй, вы ўсе! Лаўцы мёртвых душаў! Хочаце пасьмяяцца? Тады слухайце: я ўцякач! Так, я прыплыў! З самой сінявокай! І пляную пачаць тут новае жыцьцё! Сярод вас! Зараз я ўстану на ногі й як сьлед вам усім аддзячу! Як? Паказаўшы вам сваю валасатую дупу! У нас на радзіме гэта лічыцца найвышэйшай праявай любові!»

Не, хай я й гістэрычна рагачу, як пасьля трэпанацыі, толькі бязгучна, калі не лічыць прыступаў кашлю, усёткі мне цяпер насамрэч ня сьмешна, а жудасна сорамна перад пляжам, сабой і Борхэсам, з усіх кніжак якога я так і не засвоіў галоўнай мудрасьці: навучыся па-людзку плаваць! — нездарма ж сам вялікі сьляпы быў папросту выдатным плыўцом. Ганьба на ўсю Галяндыю! — вось табе маеш за тое, што сам яе ганьбіў! — ды што там, на ўсю Эўропу! Чакайце: не кажыце, што ўжо на падставе майго зьнешняга выгляду вы прыйшлі да высновы, быццам я пастанавіў сам вызваліць сябе ад сваіх невыносных пакутаў? Забіць таго самага эўрапейца ў сабе з сшытку пра «Джэнэрэйшн Юрап»? Як зрабіў бы кожны з вас на маім месцы? Можна падумаць... Што вы, фіктыўныя пэрсанажы так лёгка й так беспадстаўна не паміраюць. А вось беспадстаўна яшчэ пажыць, паводле адной толькі прыхамаці аўтара — хлебам іх не кармі.

54.

Вечар быў позьні, разам з усім сваім дарожным майном — пляцаком за плячыма й доўгачаканымі, літаральна выплаканымі галяндзкімі ключамі ў кішэні — я рушыў з Дэйвіцаў на Сьміхаў цераз Градчаны: пацягнула на дарожку даць бывай сваім улюбёным мясьцінам, над якімі вечна лунае дух Эгана Бонды. На такі час было надзіва цёпла, маю далонь прыемна астуджала пляшка безалькагольнага піва — а паколькі яно мяне не п’яніла, я злавіў сябе на думцы, што адчуваю сябе цяпер акурат як у Менску перад першым сваім ад’ездам у Галяндыю, за мяжу, у Эўропу — мы зь сябрамі мелі тады звычку цягацца ў далёкія начныя крамы па піва, якое на нашыя маладыя целы таксама яшчэ амаль ня дзейнічала, будучы ўсяго толькі рытуальнай падставай для гутаркі. Вось толькі наўрад ці мяне пусьцілі б у Менску зь півам да рэзыдэнцыі галоўнага рэцэнзэнта, а тут — калі ласка, прайшоў праз увесь так званы Град, у любы момант мог кінуць пляшку ў любое з вокнаў — у чымсьці падобна бязглуздым былі нядаўна зьвінавачаныя мае тутэйшыя знаёмцы-анархісты — і ніхто б і слова не пасьпеў сказаць, бо нікога наўкол і не было. Мінуўшы каралеўскі падворак, я апынуўся на ўлюбёнай турыстычнай назіральнай пляцоўцы, гэткім балконе па-над горадам, толькі цяпер амаль без турыстаў, калі не лічыць дзьвюх-трох закаханых парачак — і нарэшце пабачыў вачыма беспрацоўнага ўсю па-багатаму асьветленую Прагу, дзе правёў з дваццаці сваіх эўрапейскіх гадоў большасьць часу, таму столькі агнёў мне здалося ажно лішнім — я і ўсьлепкі здолеў бы пазнаць, дзе што. Пад уплывам менскага дэжа-вю й падарожнага заплечніка мне, аднак, здалося, што я гляджу на Прагу тымі ж вачыма, што і ўпершыню, — уласна, зноў-такі вачыма беспрацоўнага, а ў дадатак яшчэ бяздомнага, безграшовага, бездыплёмнага, бяспашпартнага, бязмоўнага, безыменнага, безнадзейнага й бясхітраснага прыхадня, які апынуўся тут не даўней за ўчора. І сапраўды: гэты горад, як Абчасонак Шванкмаера, умомант зглынуў дваццаць гадоў майго жыцьця за мілую душу — пачнём з нуля! — і нават ня выдаў якой-небудзь чутнай адрыжкі. Усё, чым я тут цягам гэтага часу займаўся, я мог бы цудоўна рабіць у любым іншым месцы, прычым з тым жа вынікам. Таму ў прынцыпе закінуць яму нечага я не магу — сам па сабе горад ні ў чым не вінаваты. Наадварот, я магу яму толькі падзякаваць за тое, што ён дазволіў мне на ім так доўга паразітаваць.

І ўсё ж немінучасьць ранішняга ад’езду дадаткова ўзмацніла адчуваньне таго, што гэты дадзены мне час, нібы ў праскім аповедзе Борхэса, незваротна скончыўся. Хопіць, маўляў, колькі можна, пабавіўся дваццаць гадоў — дай іншым пабавіцца. Усё папярэдняе было толькі шчодрай адтэрміноўкай. Рэальнае жыцьцё настане толькі зараз: болей ніякіх палёгкаў. Няўжо ты мог лічыць папярэднія цяжкасьці сапраўднымі цяжкасьцямі? А яны былі яшчэ адно цьветам! Гульня перайшла на якасна новы ўзровень: усе твае хаўрусьнікі табе здрадзілі, нібы змовіўшыся, ув адначасьсе. Якія хаўрусьнікі? Хіба ў цябе былі хаўрусьнікі? Вядома! Ты ж можаш назваць іх сам, пайменна: вунь яны паціху дагараюць, твае ўлюбёныя кнайпы й кавярні (іх яшчэ Кант лічыў апірышчам асьветніцтва й дэмакратыі!), месцы сустрэчаў з дарагімі табе людзьмі, і ў першую чаргу, натуральна, з сабою — ах, які субутэльнік памірае — ды ўласна, памёр ужо — ува мне! І на зьмену яму нешта ніхто не прыходзіць, ніхто ў табе не нараджаецца: ні інтэлектуал, ні бізнэсовец, ні грамадзянін, ні сем’янін, ні хто заўгодна. Марнаваньне жыцьця, як выглядае, было тваім адзіным талентам.

Што ж, неўзабаве ты ўрэшце зразумееш, што для такіх як ты значыць цяпер Эўропа: доўга падбіраць рыфму не давядзецца. Твая ўлюбёная казачная Багемія, афіцыйна нядаўна абвешчаная, ці ня дзякуючы ўжо самой тваёй прысутнасьці, «найбольш дэкадэнцкай эўрапейскай краінай», з наступнага году перастае існаваць, зноў ператвараючыся ў пратэктарат — гэтак пастанавілі сур’ёзныя дзядзькі ў Мюнхене, то бок у Бэрліне, то бок у Брусэлі. Неўзабаве замест цябе з гэтага месца зноў будзе глядзець на Прагу, як у трыццаць дзявятым, партайгеносэ Гітлер — некурэц, вэгетарыянец, стваральнік Новай Эўропы і наагул візіянэр. Цяпер ты з сваімі шкоднымі ўсёй плянэце звычкамі будзеш хавацца, як пацук, па кватэрах знаёмых, а на людзях насіць жоўтую зорку недачалавека! — акурат пад колер зубоў.

Ну і буду — хрэн зь імі, з вашымі зоркамі й нюрнбэрскімі законамі. Змагайцеся, змагайцеся сабе з курцамі, кавярнямі, беспрытульнымі, голымі дзеўкамі ў часопісах, людзкім прастамоўем і іншым дэкадэнцтвам, раз вам ужо няма болей з чым змагацца і да ідэальнага грамадзтва бракуе толькі аднаго — як той казаў, вымяняць народ за іншы. Хай на маё месца прыйдуць тыя, што сумленна працуюць, не крадуць, веруюць, не жартуюць, жывуць паводле прынцыпу купі-прадай і займаюцца спортам. Я абсалютна перакананы, што яны, скуль бы яны ні паходзілі, ёсьць у новым кантэксьце лепшымі эўрапейцамі за мяне. Дый якая розьніца, адкуль яны паходзяць? Радзімы няма ні ў пралетарыяў, ні пагатоў у буржуяў. Калі вываз так званай дэмакратыі ў рэшту сьвету, у адрозьненьне ад глябальнага насаджэньня капіталізму ўсімі сродкамі ўлучна з вайной, пацярпеў на ўсіх кірунках паразу — то якое дзіва ў тым, што вываз пайшоў у зваротным кірунку і стаў увозам, паводле прынцыпу бумэранга? Таму калі ласка — захлыніцеся сваёй рээкспартаванай працавітасьцю, прадпрымальнасьцю, талерантнасьцю да неталерантнасьці, паслухмянасьцю, якая так квітнее асабліва пры таталітарызьме (той цудоўна, як аказалася, спалучаецца з самым дзікім і дзікунскім капіталізмам — о, гэта ў мяне, напэўна, і насамрэч на гэтым сьвятым месцы ўсяліўся Бонды!), атрымайце сваю масу «лябораў», як мусілі сьпярша называцца робаты, — а разам зь імі і тыранію Прыбытку, Сэрыйнага Вырабу (у тым ліку саміх лябораў), Неабмежаванага Росту й Спажываньня...

Якая мне розьніца, хто будзе засяляць гэтую геаграфічную вобласьць? Чаго мне шкадаваць? Можа, архітэктуры? Як сьведчаньня нейкіх лепшых часоў? Лепшых? Мы даўно не заслугоўваем такой архітэктуры. Найлепшае люстэрка нас саміх — гэта нашая сучасная архітэктура, прычым люстэрка ў літаральным сэнсе: яна, як тая новаўзьведзеная ў цэнтры Прагі рухомая Галава Кафкі, зьзяе на сонцы, вабячы нашыя сарочыныя вочы бляскам сваёй паверхні, якая ёсьць сапраўдным адлюстраваньнем нашай уласнай павярхоўнасьці. Гламур, футурыстычны дызайн, стомленасьць гісторыяй, уся ўвага да саміх сябе, да тут і цяпер, да да-зайну, дада-зайну, да ды-зайну...

Калі дагэтуль мне было шкада сябе, то ў вечар перад ад’ездам упершыню — як гэта ні дзіўна — стала, пафасна кажучы, шкада Прагі. Дарма яна, паводле чэскай традыцыі, імкнецца быць «заходнейшай» за сам Захад — у сто разоў лепей было б наадварот... А так — і яна хутка канчаткова ператворыцца ў нудны й безаблічны, нішчымны айнтопф зь некалькіх моладзевых субкультур, кожная зь якіх глыбока перакананая ў сваёй рацыі й самадастатковасьці — адштурхваньне й прыцягненьне супрацьлегласьцяў скончыцца, электроны разьмеркуюцца па палюсах, і ніякага разраду між імі ўжо ня ўзьнікне. Мёртвы штыль у шклянцы кактэйлю! Тады ўжо ня толькі мне, але і ўсім падобным няўдакам давядзецца ўрэшце адмовіцца ня тое што ад пошукаў, але й ад самой уявы «свайго месца пад сонцам», свайго алефу, які, паводле маіх падлікаў і папярэдніх зьвестак з Майрынка, мусіў мясьціцца недзе тут, у самым цэнтры сусьвету, шамбале, амфалясе, у кожным разе — дзесьці паблізу майго ўласнага пупка... Ну і дзякуй богу — надта доўгі час занялі гэтыя пошукі. Экспэдыцыя скончылася не чаканым выбухам салюту, а пшыкам, заключэньне навуковай камісіі — філязофскага камню ня знойдзена. Што і патрабавалася даказаць.

Гэтак пачаўся зыход Заратустры з Градчанаў у Нізінныя Землі пад роўнем мора.

55.

Я пазіраю ў неба над пляжам і ў чарговы раз кажу сабе, што варта ўрэшце ўзьняць сваю цудам уратаваную сраку, сабраць манаткі й ісьці «дамоў». Мае галяндзкія вакацыі скончыліся. Уласна, ня толькі галяндзкія, але й эўрапейскія. Хай яны цягнуліся ажно дваццаць гадоў, іхнае завяршэньне ўсё адно здаецца мне крыху нечаканым і заўчасным. А мо гэта былі не вакацыі, а ўсяго толькі «дзядзькаваньне», якое ў маім выпадку асабліва таленавітага хлопчыка заняло крыху даўжэйшы час, цягам якога я, паводле сваёй звычкі, сачкаваў і ўпарта шукаў магчымасьцяў, як ня стаць дарослым, а застацца вечным вундэркіндам? А цяпер тэрмін дармовага навучаньня ўрэшце выйшаў, і мне давядзецца плаціць за яго па рахунках? А як не — то чакаць зь дня на дзень экзэкутара? Адчуваньне, што на маім прыватным даляглядзе памалу абрысоўваюцца новыя ўцёкі: іншаму спосабу разьвязаньня ўсіх сваіх праблем разам я так і не навучыўся. У грамадзтва як сьлед не інтэграваўся, грамадзянства не атрымаў, сям’і не завёў, настольнай Кнігі Інструкцый не напісаў, Тацьцяне не дазваніўся, уратавальніку жыцьця не падзякаваў... Дачакаўся толькі таго, што пасьля майго ад’езду, акурат як пасьля інцыдэнту з патананьнем, усе пра мяне паступова забыліся — чаго я ў прынцыпе ў той момант найбольш і хацеў. Толькі цяпер, калі вакол мяне з набліжэньнем вечара апынуліся ўжо зусім новыя, іншыя людзі, якія і ня могуць памятаць, як я патанаў, чагосьці мне раптам бракуе. Ат, сапраўды, можа, вызваліць гэтую Эўропу, як дваццаць гадоў таму вызваліў Беларусь? Раз я ў ёй за той самы час настолькі расчараваўся? Раз яна, паскуда, аказалася для мяне такой жа замала эўрапейскай, як і родная Б’елёррусья? Сесьці проста ў Амстэрдаме на карабель — і шляхам продкаў? Па сьлядах Гамбровіча? «Земля везде тверда»? Вось ня трэба толькі паўтараць «ад сябе не ўцячэш»... Ад сябе — не, але ж ад вас, якія да бясконцасьці гэта цьвердзяць, нават не ўяўляючы, што гэта насамрэч значыць — цалкам магчыма. Прынамсі, мне гэта заўжды дасюль удавалася.

Наводдаль падае голас самотны сабака: брэша ня проста так, а на чарговы лятак над пляжам, што апускаецца, на сабачую думку, небясьпечна й нахабна нізка. Звычайныя пасажырскія самалёты юзам поўзаюць па-над берагам адзін за адным, і ніхто не зьвяртае на іх увагі — але гэта нейкі сапраўды надзвычай галасісты кукурузьнік, да таго ж з прычэпленым да хваста даўжэзным кавалкам тканіны. Сьцяг нейкай палітычнай партыі, перадвыбарчая агітацыя? Прыглядаюся й бачу надпіс: webcamsex.nl. Ага, нейкі порнасайт наняў для рэклямы цэлы кукурузьнік! Баявое заданьне: праляцець удоўж лініі мора і нагадаць разьятраным вакольнымі жаночымі целамі халасьцякам майго веку, што сродак ад іхнай самоты існуе, варта толькі дачакацца вечара, які ўжо сьпяшаецца на дапамогу. А раз у сайта ёсьць грошы на самалёт — значыць, дачакаюцца. Вось наглядны прыклад таго, як найвышэйшае ў чалавецтве спалучаецца з найніжэйшым, тэхналёгія — з плоцьцю, спавядальня з туалетнай кабінкай. Кукурузьнік, калі падумаць, цягне за сабою сапраўдны сьцяг сучаснасьці: гэты эвангельскі транспарант з інтэрнэт-адрасам, які лунае па-над краявідам з тысячамі невіртуальных голых целаў, яднае нас у адзін біялягічны кшталт і суцяшае нашыя пустыя пагляды ў неба. Проста сьлёзы набягаюць ад такой старамоднасьці: у пару майго дзяцінства гэткія ж кукурузьнікі раскідвалі ўгнаеньні (уласна, тыя ж штучныя біялягічныя стымулятары), а яшчэ раней — улёткі з заклікамі здавацца. Цяпер у гэтым няма патрэбы: бальшыня з нас даўно здалася. І першымі здаліся такія максымалісты, як я.

56.

На разьвітаньне, сам сумеўшыся ад сваёй рашучасьці аднабакова перарваць пасядзелкі на тэму Дамбартэр, я як найшчырэй паціскаю сваім галяндзкім гасьцям рукі й раптоўна адчуваю сапраўдны страх: я не хачу пакідаць сваёй хаты, нават на іхную адказнасьць, не хачу нікуды ехаць, нічога добрага мяне там не чакае, я так даўно не падарожнічаў адзін, што зусім ня факт, што некуды даеду або аднекуль вярнуся, у сто разоў лепей будзе застацца тут, нават зь імі, хай бы яны мяне ўсынавілі, ці што, я буду для іх чычэронэ, чымабуэ, рыкшам, пакахонтас, кім заўгодна, пакажу ім, дакуль ня позна, усе праскія забягалаўкі, пазнаёмлю з усімі тутэйшымі літаратарамі, спаць буду ў ваньне ці дзяжурыць на дзяружцы ля дзьвярэй, з таго ці іншага боку, як скажуць, абы толькі яны зьлітаваліся зь мяне й не выганялі напроці ночы з уласнага дому, прэч ад уласнага ложку і ўласнай бібліятэкі — аднак мяне ўжо чакае сябар, а ў іхных вачах чытаецца «кантракт ёсьць кантракт», ня варта папаўняць зборнік дамбартэраўскіх анэкдотаў яшчэ адным, яны самі ўрэшце стомленыя й хочуць есьці, памыцца, застацца адны, якімі б добрымі, ветлымі й цывілізаванымі людзьмі ні былі, а людзі яны добрыя, нягледзячы на ўвесь свой пратэстантызм і дзівацтва, дастаткова на іх зірнуць, іхная спроба забясьпечыць мяне карыснымі парадамі была цалкам шчырай, дарэмна я так зь імі, яны былі радыя, што знайшлі ўва мне слухача, бо з уласнымі дзецьмі на гэтыя тэмы ім пагаварыць не ўдаецца, колькі ўжо можна пра адное й тое ж, каму іншаму яшчэ цікавае іхнае сьціплае жыцьцё, якога ім ужо ня так і шмат засталося, сорак гадоў разам, падумаць толькі, гэтым звычайным людзям павінна быць ведамая нейкая таямніца, пра якую я так і не запытаўся, тым часам як яны, мажліва, і не падазраюць пра ейнае існаваньне — але цяпер ужо позна, позна, мне час ісьці. Я яшчэ раз узіраюся ў іхныя твары, каб запамятаць іх як мага лепей, яшчэ раз вінавата ім усьміхаюся, пасьля чаго дзьверы за мной зачыняюцца — паводле кантракту, мы ніколі больш не сустрэнемся.